কিংবদন্তি চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা(অসমীয়া)

 

           

কিংবদন্তি চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা

          সূচীপত্ৰ

চলচ্চিত্ৰ জগতৰ পিতৃপুৰুষ পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ—

অশোক কুমাৰ—

বলৰাজ চাহনী—

কিংবদন্তি অভিনেতা প্ৰাণ সিকান্দ—

দিলীপ কুমাৰ—

দেৱ আনন্দ—

ৰাজ কাপুৰ—

ৰাজ কুমাৰ—

সুনীল দত্ত—

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ—

কিংবদন্তি অভিনেতা ধৰ্মেন্দ্ৰ—

মনোজ কুমাৰ—

শশী কাপুৰ—

প্ৰাৰম্ভিকা

আমাৰ ল’ৰালি কালত চিনেমা চোৱাটো সৌভাগ্যৰ কথা আছিল। চহৰৰ ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে যদিও চিনেমা চোৱাৰ সুযোগ পাইছিল, গাঁৱৰ ল’ৰা-ছোৱালীবোৰৰ তেনে সুযোগ একেবাৰেই নাছিল। তেতিয়া গাঁৱত ৰেডিঅ’ পৰ্যন্ত নাছিল। অৱশ্যে, একেবাৰেই যে নাছিল, তেনে নহয়। হাতেগণা এজন-দুজন ধনী আৰু শিক্ষিত লোকৰ ঘৰত ৰেডিঅ’ আছিল। সেই সময়ত একাংশ অশিক্ষিত ধনী লোকেও চখতে গ্ৰামোফোন কিনিছিল আৰু সেই গ্ৰামোফোনটো লৈ আত্মীয়-স্বজনৰ ঘৰলৈ গৈ গান শুনাইছিল।

তেতিয়া ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে গ্ৰামোফোনৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়াকৈ বহি গান শুনিছিল। কোনো কোনোৱে আকৌ গ্ৰামোফোনৰ ভিতৰত কোনে গান গাইছে, সেয়া চাবলৈ গ্ৰামোফোনটোৰ চাৰিওফালে ঘূৰি ঘূৰি চাইছিল। আমাৰ ল’ৰালি কালৰ পৰিৱেশ এনেকুৱাই আছিল।

মোৰ জন্ম ১৯৫১ চনৰ ১২ নৱেম্বৰত। মই প্ৰথমবাৰৰ বাবে চিনেমা চাইছিলোঁ ১৯৬৬ চনত, মোৰ সৰু মামা ফয়জল হকৰ সৈতে বৰপেটাৰ ইন্দ্ৰপুৰী (মনমোহন) চিনেমা গৃহত। চিনেমাখনৰ নাম আছিল ‘খানদান’। ছবিখনত সুনীল দত্ত, নূতন, প্ৰাণ আদি অভিনেতাই অভিনয় কৰিছিল।

তাৰ পাছত মই বহু সময়ত বহুতো চিনেমা চাইছোঁ। সেই সময়ত চিনেমাৰ নায়কসকলৰ বিষয়ে জানিবলৈ মোৰ বৰ আগ্ৰহ হৈছিল। কিন্তু তেওঁলোকৰ বিষয়ে জানিবলৈ বিশেষ কোনো উপায় নাছিল। সেয়েহে সেইসকল কিংবদন্তি নায়কৰ বিষয়ে জানিবলৈ গৈয়ে মই ‘কিংবদন্তি চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা’ গ্ৰন্থখন লিখিবলৈ প্ৰেৰণা লাভ কৰোঁ।

এই গ্ৰন্থখনত ১৯৪০ চনৰ আগতে জন্মগ্ৰহণ কৰা ১৩গৰাকী অভিনেতাৰ সংক্ষিপ্ত জীৱনী সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। বিভিন্ন উৎসৰ পৰা, বিশেষকৈ ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছে। তথ্যগত বিভ্ৰান্তিৰ বাবে মই সদাশয় পাঠকসকলৰ ওচৰত ক্ষমাপ্ৰাৰ্থী। গ্ৰন্থখনত থকা ভুল-ত্ৰুটিসমূহ আঙুলিয়াই দি সেইবোৰ শুধৰাই ল’বলৈ মোক সুযোগ দিব বুলি আশা ৰাখিলোঁ।

                                       বিনীত

                                    আবুল হুছেইন

                                 যতিগাঁও, বৰপেটা, অসম

 

চলচ্চিত্ৰ জগতৰ পিতৃ-পুৰুষ পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ

 

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ (৩ নৱেম্বৰ, ১৯০৬ – ২৯ মে’, ১৯৭২) ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ আৰু নাট্যজগতৰ এগৰাকী কিংবদন্তি অভিনেতা, নাট্যশিল্পী আৰু নাট্য-উদ্যোগী আছিল। ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ বিকাশত তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁ কেৱল চলচ্চিত্ৰ অভিনেতাই নাছিল, ভাৰতীয় মঞ্চনাটকক জনপ্ৰিয় কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰতো অগ্ৰণী অৱদান আগবঢ়াইছিল। ১৯৪৪ চনত তেওঁ ‘পৃথ্বী থিয়েটাৰ’ নামৰ ভ্ৰাম্যমাণ নাট্যদল প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁক কাপুৰ পৰিয়ালৰ চলচ্চিত্ৰ-ঐতিহ্যৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু ভাৰতীয় নাট্য-চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী পথ-প্ৰদৰ্শক হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শিক্ষাজীৱন

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ জন্ম ১৯০৬ চনৰ ৩ নৱেম্বৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ পঞ্জাব প্ৰদেশৰ লাইয়ালপুৰ জিলাৰ সমুন্দ্ৰী তহচিলত হৈছিল। বৰ্তমান এই ঠাই পাকিস্তানৰ অন্তৰ্গত। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম আছিল বশেশ্বৰনাথ কাপুৰ। তেওঁ পেশ্বাৱৰত ইম্পেৰিয়েল পুলিচৰ এগৰাকী বিষয়া হিচাপে কৰ্মৰত আছিল। বশেশ্বৰনাথ কাপুৰেও পৰৱৰ্তী সময়ত ‘আৱাৰা’ চলচ্চিত্ৰত এটি সৰু চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে প্ৰথমে লাইয়ালপুৰৰ খালছা কলেজত অধ্যয়ন কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁ পেশ্বাৱাৰৰ এডৱাৰ্ডছ কলেজত নামভৰ্তি কৰে। ছাত্ৰাৱস্থাৰ পৰাই তেওঁ অভিনয়ৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হৈছিল। শিক্ষা সমাপ্ত কৰাৰ পিছত তেওঁ অভিনয়ক জীৱনৰ বৃত্তি হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।

অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে লাইয়ালপুৰ আৰু পেশ্বাৱাৰৰ নাট্যগৃহত অভিনয়ৰ জৰিয়তে নিজৰ কেৰিয়াৰ আৰম্ভ কৰিছিল। পিছত খুৰীয়েকৰ পৰা ধন ধাৰে লৈ ১৯২৮ চনত বোম্বাইলৈ (বৰ্তমান মুম্বাই) যায়। তাত তেওঁ ‘ইম্পেৰিয়েল ফিল্মছ’ নামৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানত যোগদান কৰি অভিনয় আৰম্ভ কৰে।

১৯২৮ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ‘দো ধাৰী তলোয়াৰ’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁ চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ‘চিনেমা গাৰ্ল’, ‘শ্বেৰ-এ-আৰব’ আৰু ‘প্ৰিন্স বিজয় কুমাৰ’ আদি ছবিত অভিনয় কৰে। ১৯২৯ চনত মুক্তি পোৱা ‘চিনেমা গাৰ্ল’ ছবিখনত তেওঁ মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

১৯৩১ চনত ভাৰতৰ প্ৰথম সবাক চলচ্চিত্ৰ ‘আলম আৰা’ত তেওঁ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ইয়াৰ পিছত ‘বিদ্যাপতি’ (১৯৩৭) ছবিত কৰা অভিনয়েও তেওঁক যথেষ্ট প্ৰশংসা কঢ়িয়াই আনে। ১৯৪১ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ছোহৰাব মোদী পৰিচালিত ‘ছিকন্দৰ’ ছবিত আলেকজেণ্ডাৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ বিশেষ খ্যাতি লাভ কৰে।

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে মঞ্চ আৰু চলচ্চিত্ৰ—দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে নিজৰ অভিনয় প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিছিল। তেওঁৰ কণ্ঠস্বৰ, ব্যক্তিত্ব, সংলাপ পৰিৱেশনৰ দক্ষতা আৰু চৰিত্ৰৰ সৈতে একাত্ম হোৱাৰ ক্ষমতাই তেওঁক এগৰাকী বিশিষ্ট অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু নাট্যজগতলৈ অৱদান

 

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ জীৱনৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য কীৰ্তি হৈছে ‘পৃথ্বী থিয়েটাৰ’ৰ প্ৰতিষ্ঠা। ১৯৪৪ চনত তেওঁ এই ভ্ৰাম্যমাণ নাট্যদল গঠন কৰিছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁ ভাৰতীয় নাট্যজগতত এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰে।

তেওঁ কিছুদিন গ্ৰাণ্ট এণ্ডাৰছন নামৰ এটা ইংৰাজী নাট্যদলৰ সৈতেও কাম কৰিছিল। এই অভিজ্ঞতাই তেওঁৰ নাট্যচিন্তা আৰু অভিনয়ৰ দক্ষতা অধিক সমৃদ্ধ কৰিছিল। তেওঁ মঞ্চনাটকক কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম হিচাপে নহয়, সমাজৰ পৰিৱৰ্তন আৰু জনসচেতনতা সৃষ্টিৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম হিচাপেও গণ্য কৰিছিল।

পৃথ্বী থিয়েটাৰত প্ৰথম অভিনীত নাটকসমূহৰ ভিতৰত ‘অভিজ্ঞান শকুন্তলম’ উল্লেখযোগ্য আছিল। এই নাট্যদলে সমগ্ৰ ভাৰততে ভ্ৰমণ কৰি নাটক প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। নাটকসমূহৰ জৰিয়তে দেশপ্ৰেম, মানৱতা, সামাজিক সম্প্ৰীতি আৰু জাতীয় চেতনাৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল। সেই সময়ৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ পৰিৱেশেও নাট্যদলটোৰ কাম-কাজত প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ জনপ্ৰিয় নাটকসমূহৰ ভিতৰত ‘পাঠান’ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। এই নাটকখনত এগৰাকী হিন্দু আৰু এগৰাকী মুছলমান বন্ধুৰ মাজৰ গভীৰ বন্ধুত্ব আৰু মানৱীয় সম্পৰ্কৰ কাহিনী দাঙি ধৰা হৈছিল। নাটকখন প্ৰায় ৬০০ বাৰ মঞ্চস্থ হৈছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়। পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে নিজেই বহু প্ৰদৰ্শনীত মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

প্ৰায় ১৬ বছৰৰো অধিক সময় ধৰি পৃথ্বী থিয়েটাৰে নাট্যজগতত সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত দলটোৱে হাজাৰ হাজাৰ নাট্য-প্ৰদৰ্শনী আগবঢ়াইছিল। ১৯৪৬ চনৰ পৰা তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ৰাজ কাপুৰেও পিতৃৰ নাট্যকাৰ্যত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

কিন্তু ১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে নাট্যদলটো চলাই নিয়াটো ক্ৰমাৎ কঠিন হৈ পৰে। প্ৰায় ৮০জনীয়া দল এটাক লৈ চাৰি-ছমাহ ধৰি দেশৰ বিভিন্ন ঠাইত ভ্ৰমণ কৰাটো যথেষ্ট ব্যয়বহুল আছিল। টিকট বিক্ৰীৰ ধন আৰু বিভিন্ন পৃষ্ঠপোষকৰ সাহায্যৰে দলটোৰ ব্যয় বহন কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছিল। তদুপৰি বহু দক্ষ নাট্যশিল্পীয়ে চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ গতি কৰিবলৈ ধৰিছিল। ফলত পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে ক্ৰমাৎ নাট্যকাৰ্য সীমিত কৰি চলচ্চিত্ৰত অধিক মনোনিৱেশ কৰে।

পিছলৈ তেওঁৰ পুত্ৰ শশী কাপুৰ আৰু বোৱাৰী জেনিফাৰ কেন্ডলে পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ১৯৭৮ চনৰ ৫ নৱেম্বৰত মুম্বাইত পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ স্থায়ী নাট্যগৃহ উদ্বোধন কৰা হয়। ১৯৯৬ চনত পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ সুবৰ্ণজয়ন্তী উপলক্ষে ভাৰতীয় ডাক বিভাগে পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ ছবি আৰু থিয়েটাৰৰ প্ৰতীক সম্বলিত দুই টকীয়া ডাকটিকট প্ৰকাশ কৰে।

চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ উল্লেখযোগ্য অভিনয়

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ উপৰি পঞ্জাবী আৰু কানাড়া চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল। তেওঁৰ অভিনয় জীৱনৰ কেইখনমান উল্লেখযোগ্য ছবি হ’ল—

• ‘আলম আৰা’ (১৯৩১): ভাৰতৰ প্ৰথম সবাক চলচ্চিত্ৰখনত অভিনয় কৰিছিল।
• ‘বিদ্যাপতি’ (১৯৩৭): তেওঁৰ অভিনয়ে বিশেষ প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল।
• ‘ছিকন্দৰ’ (১৯৪১): আলেকজেণ্ডাৰৰ চৰিত্ৰত কৰা অভিনয় তেওঁৰ কেৰিয়াৰৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য কীৰ্তি।
• ‘আৱাৰা’ (১৯৫১): পুত্ৰ ৰাজ কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনত তেওঁৰ অভিনয়ে বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে।
• ‘মুঘল-এ-আজম’ (১৯৬০): মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ চৰিত্ৰত কৰা অভিনয়ৰ বাবে তেওঁ আজিও স্মৰণীয়।
• ‘হৰিশ্চন্দ্ৰ তাৰামতী’ (১৯৬৩): এই ছবিত তেওঁ মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।
• ‘ছিকন্দৰ-এ-আজম’ (১৯৬৫): পুৰু ৰজাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।
• ‘নানক নাম জাহাজ হ্যায়’ (১৯৬৯): এই জনপ্ৰিয় পঞ্জাবী ধৰ্মীয় চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।
• ‘নানক দুখীয়া সব সংসাৰ’ (১৯৭০): পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰখনতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।
• ‘সাক্ষাৎকাৰ’ (১৯৭১): পুত্তন্না কানাগাল পৰিচালিত কানাড়া চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।
• ‘কাল আজ ঔৰ কাল’ (১৯৭১): পুত্ৰ ৰাজ কাপুৰ আৰু নাতি ৰণধীৰ কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল।

বিশেষকৈ ‘মুঘল-এ-আজম’ত সম্ৰাট আকবৰৰ চৰিত্ৰত তেওঁৰ গম্ভীৰ ব্যক্তিত্ব, শক্তিশালী সংলাপ আৰু অভিনয়ৰ গভীৰতাই ছবিখনক স্মৰণীয় কৰি তুলিছিল। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত এই চৰিত্ৰটো তেওঁৰ অভিনয় প্ৰতিভাৰ এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন।

ভাৰতীয় জন নাট্য সংঘৰ সৈতে সম্পৰ্ক

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ ভাৰতীয় জন নাট্য সংঘ (Indian People's Theatre Association—IPTA)ৰ সৈতেও জড়িত আছিল। ১৯৪৩ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই সংগঠনটোৱে নাটক, সংগীত আৰু অন্যান্য সাংস্কৃতিক মাধ্যমৰ জৰিয়তে জনসচেতনতা সৃষ্টি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত সংগঠনটোৱে দেশপ্ৰেম, সামাজিক ন্যায় আৰু জনসাধাৰণৰ সমস্যাসমূহক সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰিছিল।

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ নাট্যচিন্তাতো এই সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে নাটক আৰু চলচ্চিত্ৰই মানুহৰ মনত মানৱীয় মূল্যবোধ, সামাজিক সম্প্ৰীতি আৰু দেশপ্ৰেমৰ ভাব জগাই তুলিব পাৰে।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু পৰিয়াল

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে প্ৰায় ১৭ বছৰ বয়সত ১৫ বছৰীয়া ৰামছৰ্ণী মেহৰাৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। ১৯২৪ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত তেওঁলোকৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ৰাজ কাপুৰৰ জন্ম হয়। পিছলৈ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালত শমশেৰ ৰাজ কাপুৰ, অৰ্থাৎ শাম্মী কাপুৰ, বলবীৰ ৰাজ কাপুৰ, অৰ্থাৎ শশী কাপুৰ আৰু কন্যা উৰ্মিলা সিয়ালৰ জন্ম হয়।

তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত ৰাজ কাপুৰ, শাম্মী কাপুৰ আৰু শশী কাপুৰে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰে। ৰাজ কাপুৰ এগৰাকী প্ৰখ্যাত অভিনেতা, পৰিচালক আৰু প্ৰযোজক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শাম্মী কাপুৰ আৰু শশী কাপুৰেও নিজৰ অভিনয় প্ৰতিভাৰে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰত এক সুকীয়া স্থান দখল কৰে।

এইদৰে পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে কেৱল নিজৰ অভিনয়ৰ জৰিয়তেই নহয়, পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ শিল্পীসকলৰ জৰিয়তেও ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত এক স্থায়ী ঐতিহ্য গঢ়ি তোলে। কাপুৰ পৰিয়ালৰ কেইবাটাও প্ৰজন্মই চলচ্চিত্ৰ জগতত সক্ৰিয় হৈ থকাটো ভাৰতীয় চিনেমাৰ ইতিহাসত এক উল্লেখযোগ্য ঘটনা।

জীৱনৰ শেষ অধ্যায়

জীৱনৰ শেষৰ ফালে পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে মুম্বাইৰ জুহু সমুদ্ৰতীৰৰ ওচৰত থকা এটা কটেজত বাস কৰিছিল। এই ঘৰটো ‘পৃথ্বী ঝোপৰা’ নামেৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ তেওঁৰ পুত্ৰ শশী কাপুৰে সম্পত্তিটো ক্ৰয় কৰে আৰু পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ সৈতে জড়িত ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰে।

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী ৰামছৰ্ণী দুয়োগৰাকী কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত হৈছিল। প্ৰায় ১৫ দিনৰ ব্যৱধানত দুয়োৰে মৃত্যু হয়। ১৯৭২ চনৰ ২৯ মে’ত পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ মৃত্যুৱে ভাৰতীয় নাট্য আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতত এক অপূৰণীয় শূন্যতাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

ৰাজবাগ আৰু কাপুৰ পৰিয়ালৰ স্মৃতি

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ৰাজ কাপুৰে পিতৃ-মাতৃৰ স্মৃতি যুগমীয়া কৰি ৰখাৰ উদ্দেশ্যে মহাৰাষ্ট্ৰৰ পুনেৰ ওচৰৰ ৰাজবাগ নামৰ পাৰিবাৰিক সম্পত্তিত এটা স্মৃতিসৌধ নিৰ্মাণৰ ব্যৱস্থা কৰে। এই সম্পত্তি মুলা-মুঠা নদীৰ পাৰৰ লোনি কালভোৰ অঞ্চলত অৱস্থিত।

কাপুৰ পৰিয়ালৰ চলচ্চিত্ৰ-ঐতিহ্যৰ সৈতে জড়িত এই স্থানত পৰিয়ালটোৰ আলোকচিত্ৰ আৰু চলচ্চিত্ৰৰ বিভিন্ন স্মৃতিচিহ্ন সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। ২০১৪ চনত প্ৰখ্যাত কণ্ঠশিল্পী লতা মংগেশকৰে কাপুৰ পৰিয়ালৰ উপস্থিতিত স্মৃতিসৌধটো উন্মোচন কৰে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

ৰাজ কাপুৰৰ বহু চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণ ৰাজবাগৰ এই সম্পত্তিত কৰা হৈছিল। ‘সত্যম শিৱম সুন্দৰম’, ‘মেৰা নাম জোকাৰ’, ‘ববী’ আৰু ‘প্ৰেম ৰোগ’ আদি ছবিৰ সৈতে এই স্থানৰ সম্পৰ্ক আছে। ‘হম তুম এক কমৰে মে বন্দ হো’ গীতটোৰ দৃশ্যগ্ৰহণো ইয়াত কৰা হৈছিল বুলি জনা যায়।

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ অভিনীত উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰৰ তালিকা

তলত তেওঁৰ অভিনয় জীৱনৰ কেইখনমান উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰৰ নাম আৰু মুক্তিৰ বছৰ দিয়া হ’ল।

বছৰ	চলচ্চিত্ৰ
১৯২৮	দো ধাৰী তলোয়াৰ
১৯২৯	চিনেমা গাৰ্ল
১৯৩১	আলম আৰা, দ্ৰৌপদী
১৯৩৩	ৰাজৰাণী মীৰা
১৯৩৪	ডাকু মনছুৰ, সীতা
১৯৩৬	মঞ্জিল
১৯৩৭	মিলাপ, প্ৰেছিডেণ্ট, বিদ্যাপতি
১৯৩৯	দুশমন
১৯৪০	চিংগাৰী, সজনী
১৯৪১	ৰাজ নৰ্তকী, ছিকন্দৰ
১৯৪৩	ইছাৰা
১৯৪৪	মহাৰথী কৰ্ণ
১৯৫০	দহেজ
১৯৫১	আৱাৰা
১৯৫২	আনন্দমঠ
১৯৫৩	ছত্ৰপতি শিৱাজী
১৯৫৯	জগ্গা ডাকু
১৯৬০	পৰদেশী, মুঘল-এ-আজম
১৯৬৩	হৰিশ্চন্দ্ৰ তাৰামতী, ৰুস্তম-ছোহৰাব, প্যাৰ কিয়া তো ডৰনা ক্যা
১৯৬৪	গজল, জাহানআৰা, জিন্দগী
১৯৬৫	জানোৱাৰ, ছিকন্দৰ-এ-আজম, খাকান
১৯৬৬	ডাকু মংগল সিং, লাল বংলা, ইয়ে ৰাত ফিৰ না আয়েগী
১৯৬৮	তিন বহুৰূপীয়া
১৯৬৯	নানক নাম জাহাজ হ্যায়
১৯৭০	হীৰ ৰাঞ্ঝা, নানক দুখীয়া সব সংসাৰ
১৯৭১	সাক্ষাৎকাৰ, কাল আজ ঔৰ কাল
১৯৭২	মেৱা মিত্ৰাঁ দে

টোকা: এই তালিকাখন সম্পূৰ্ণ চলচ্চিত্ৰ তালিকা নহয়। বিভিন্ন তথ্যসূত্ৰত কিছুমান ছবিৰ নামৰ বানান আৰু মুক্তিৰ বছৰৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্থক্য দেখা যায়।

বঁটা আৰু সন্মান

ভাৰতীয় নাট্য আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য সন্মান লাভ কৰিছিল।

• ১৯৫৪ চন: সংগীত নাটক অকাডেমি ফেল’শ্বিপ লাভ কৰে।
• ১৯৫৬ চন: সংগীত নাটক অকাডেমি বঁটাৰে সন্মানিত হয়।
• ১৯৬৯ চন: ভাৰত চৰকাৰে তেওঁক পদ্মভূষণ সন্মান প্ৰদান কৰে।
• ১৯৭২ চন: ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা জীৱনজোৰা অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে মৰণোত্তৰভাৱে দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা প্ৰদান কৰা হয়।

তেওঁ ভাৰতীয় সংসদৰ উচ্চ সদন ৰাজ্যসভাৰ মনোনীত সদস্য হিচাপেও কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰৰ এগৰাকী প্ৰতিনিধি হিচাপে তেওঁ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ভূমিকা পালন কৰিছিল।

উপসংহাৰ

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ কেৱল এগৰাকী মহান অভিনেতা নাছিল; তেওঁ আছিল ভাৰতীয় নাট্য আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী দূৰদৰ্শী পথ-প্ৰদৰ্শক। তেওঁৰ অভিনয় প্ৰতিভা, নাট্যচিন্তা, সামাজিক দায়বদ্ধতা আৰু পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ প্ৰতিষ্ঠাই ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক ইতিহাসত এক স্থায়ী স্থান অধিকাৰ কৰিছে।

তেওঁৰ জীৱন আৰু কৰ্মই প্ৰমাণ কৰে যে শিল্প কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম নহয়, ই সমাজক জাগ্ৰত কৰা, মানুহৰ মাজত সম্প্ৰীতি গঢ়ি তোলা আৰু নতুন প্ৰজন্মক অনুপ্ৰাণিত কৰাৰো এক শক্তিশালী উপায়। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ নাম চিৰস্মৰণীয় হৈ থাকিব।

Bottom of Form

কিংবদন্তি অভিনেতা অশোক কুমার

ভারতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ প্ৰথম যুগৰ অন্যতম মহানায়ক

জন্ম আৰু পাৰিবাৰিক পৰিচয়

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ কিংবদন্তি অভিনেতা অশোক কুমাৰৰ জন্ম ১৯১১ চনৰ ১৩ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ বেংগল প্ৰেছিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত ভাগলপুৰত এটা বঙালী হিন্দু পৰিয়ালত হৈছিল। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল কুমুদলাল গাংগুলী। চলচ্চিত্ৰ জগতত তেওঁ অশোক কুমাৰ নামেৰে পৰিচিত হৈছিল। অনুৰাগীসকলে তেওঁক মৰমেৰে ‘দাদামণি’ বুলিও সম্বোধন কৰিছিল। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত তেওঁ এগৰাকী পথপ্ৰদৰ্শক অভিনেতা আৰু প্ৰভাৱশালী তাৰকা হিচাপে বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।

তেওঁৰ পিতৃ কুঞ্জলাল গাংগুলী পেছাত এগৰাকী অধিবক্তা আছিল আৰু মাতৃ গৌৰী দেৱী আছিল গৃহিণী। চাৰিজন ভাই-ভনীৰ ভিতৰত অশোক কুমাৰ আছিল জ্যেষ্ঠ সন্তান। তেওঁৰ ভগ্নী সতী দেৱী তেওঁৰ তুলনাত কেইবছৰমানৰ সৰু আছিল। পিছলৈ সতী দেৱীৰ বিবাহ চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৈতে জড়িত শশধৰ মুখাৰ্জীৰ সৈতে হয়।

তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ কল্যাণ গাংগুলী চলচ্চিত্ৰ জগতত অনুপ কুমাৰ নামেৰে পৰিচিত হৈছিল। আন এজন কনিষ্ঠ ভাতৃ আভাস কুমাৰ গাংগুলী পৰৱৰ্তী সময়ত কিংবদন্তি গায়ক, অভিনেতা আৰু সংগীত পৰিচালক কিশোৰ কুমাৰ হিচাপে বিখ্যাত হৈ পৰে। কিশোৰ কুমাৰৰ মৃত্যুৱে অশোক কুমাৰক গভীৰভাৱে শোকাহত কৰিছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত অশোক কুমাৰে জন্মদিন উদ্‌যাপন বন্ধ কৰি দিছিল বুলি জনা যায়।

বিবাহ আৰু পাৰিবাৰিক জীৱন

অশোক কুমাৰে কম বয়সতে শোভা দেৱীৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। চলচ্চিত্ৰ জগতৰ ব্যস্ততাপূৰ্ণ জীৱনৰ মাজতো তেওঁলোকৰ দাম্পত্য জীৱন আন্তৰিক আৰু সৌহাৰ্দ্যপূৰ্ণ আছিল। তেওঁলোকৰ এজন পুত্ৰ আৰু তিনিগৰাকী কন্যা আছিল। পুত্ৰ অৰুপ গাংগুলী আৰু কন্যাকেইগৰাকী আছিল ভাৰতী পেটেল, ৰূপা বাৰ্মা আৰু প্ৰীতি গাংগুলী।

চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৈতে জড়িত হৈ থাকিলেও অশোক কুমাৰে পাৰিবাৰিক জীৱনত মধ্যবিত্তীয় মূল্যবোধক গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁ সন্তানসকলক শৃংখলাবোধ, নৈতিকতা আৰু পাৰিবাৰিক মূল্যবোধৰ শিক্ষা দিছিল।

তেওঁৰ পুত্ৰ অৰুপ গাংগুলীয়ে ১৯৬২ চনত ‘বেজুবান’ নামৰ এখন চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। কিন্তু চলচ্চিত্ৰখন বাণিজ্যিকভাৱে সফল নহ'ল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ অভিনয়ৰ জগতৰ পৰা আঁতৰি গৈ কৰ্প'ৰেট ক্ষেত্ৰত নিজৰ কৰ্মজীৱন গঢ়ি তোলে।

জ্যেষ্ঠ কন্যা ভাৰতী পেটেল অভিনেত্ৰী অনুৰাধা পেটেলৰ মাতৃ। দ্বিতীয় কন্যা ৰূপা বাৰ্মাৰ বিবাহ হৈছিল জনপ্ৰিয় কৌতুক অভিনেতা দেৱেন বাৰ্মাৰ সৈতে। কনিষ্ঠ কন্যা প্ৰীতি গাংগুলীয়ে পিতৃৰ পদাংক অনুসৰণ কৰি চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁ ১৯৭০ আৰু ১৯৮০ৰ দশকত কেইবাখনো হিন্দী চলচ্চিত্ৰত কৌতুক অভিনেত্ৰী হিচাপে অভিনয় কৰিছিল। প্ৰীতি গাংগুলীৰ মৃত্যু ২০১২ চনত হয়।

ভাৰতী পেটেলৰ ব্যক্তিগত জীৱনক লৈ বিভিন্ন বিৱৰণ পোৱা যায়। তেওঁৰ কন্যা অনুৰাধা পেটেল পৰৱৰ্তী সময়ত অভিনেতা কানৱালজিৎ সিঙৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।

অভিনেত্ৰী কিয়াৰা আদৱানীৰ সৈতে অশোক কুমাৰৰ পাৰিবাৰিক সম্পৰ্কৰ বিষয়েও বিভিন্ন সময়ত চৰ্চা হৈছে। কিয়াৰা আদৱানীৰ মাতৃৰ ফালৰ পৰিয়ালৰ সৈতে জড়িত আত্মীয়তাৰ সূত্ৰ থাকিলেও তেওঁক অশোক কুমাৰৰ প্ৰত্যক্ষ নাতিনী বুলি কোৱা সঠিক নহয়। এই সম্পৰ্কৰ বিষয়ে লিখোঁতে পাৰিবাৰিক তথ্যসমূহ নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ পৰা নিশ্চিত কৰা উচিত।

শিক্ষা আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ

অশোক কুমাৰে কলকাতাৰ প্ৰেছিডেন্সি কলেজত অধ্যয়ন কৰিছিল। অৱশ্যে পঢ়া-শুনাতকৈ চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰতি তেওঁৰ আগ্ৰহ অধিক আছিল। তেওঁৰ সপোন আছিল চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ কাৰিকৰী দিশত কাম কৰা। কিন্তু পিতৃ কুঞ্জলাল গাংগুলীয়ে তেওঁক অধিবক্তা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাটো বিচাৰিছিল। সেই উদ্দেশ্যে তেওঁক আইন অধ্যয়নৰ বাবে নামভৰ্তি কৰোৱা হৈছিল।

আইনৰ পৰীক্ষাত সফল হ'ব নোৱাৰি অশোক কুমাৰে কিছু সময়ৰ বাবে বোম্বাইলৈ যায়। তাত তেওঁৰ ভগ্নী সতী দেৱী আৰু ভিনিহিয়েক শশধৰ মুখাৰ্জী বাস কৰিছিল। শশধৰ মুখাৰ্জী সেই সময়ৰ আগশাৰীৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান বোম্বে টকিজৰ কাৰিকৰী বিভাগৰ সৈতে জড়িত আছিল।

নিজৰ উপাৰ্জনৰ পথ বিচাৰি অশোক কুমাৰে বোম্বে টকিজত পৰীক্ষাগাৰৰ সহায়ক হিচাপে চাকৰি লাভ কৰে। ১৯৩০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে তেওঁ এই কামত যোগদান কৰে আৰু প্ৰায় পাঁচ বছৰ ধৰি কাৰিকৰী বিভাগত কাম কৰে। এই সময়ছোৱাত তেওঁ চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ বিভিন্ন কাৰিকৰী দিশৰ সৈতে পৰিচিত হৈ পৰে।

প্ৰথম অৱস্থাত তেওঁৰ পিতৃয়ে এই কৰ্মজীৱনক সমৰ্থন কৰা নাছিল। তেওঁ পুত্ৰক পুনৰ পঢ়া-শুনাত মনোযোগ দিবলৈ কৈছিল। কিন্তু অশোক কুমাৰে চলচ্চিত্ৰৰ কাৰিকৰী ক্ষেত্ৰত নিজৰ ভৱিষ্যৎ বিচাৰি পাইছিল। অৱশেষত পৰিয়ালৰ পৰিস্থিতি আৰু শশধৰ মুখাৰ্জীৰ সহায়ত তেওঁ এই কাম অব্যাহত ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়।

এইদৰে অশোক কুমাৰৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ আৰম্ভণি অভিনেতা হিচাপে নহয়, এগৰাকী কাৰিকৰী কৰ্মী হিচাপেহে হৈছিল। কিন্তু ভাগ্যই তেওঁৰ বাবে আন এক পথ মুকলি কৰি ৰাখিছিল।

আকস্মিকভাৱে অভিনেতা হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ

১৯৩৬ চনত বোম্বে টকিজৰ বেনাৰত নিৰ্মিত ‘জীৱন নৈয়া’ চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণ চলি আছিল। চলচ্চিত্ৰখনত নায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি আছিল নাজম-উল-হাছানে আৰু নায়িকাৰ চৰিত্ৰত আছিল দেবিকা ৰাণী। ব্যক্তিগত সম্পৰ্কজনিত ঘটনাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত নাজম-উল-হাছান চলচ্চিত্ৰখনৰ পৰা আঁতৰি যোৱাৰ পিছত নায়কৰ চৰিত্ৰৰ বাবে নতুন অভিনেতাৰ প্ৰয়োজন হয়।

সেই সময়ত বোম্বে টকিজৰ সৈতে জড়িত লোকসকলে অশোক কুমাৰক চৰিত্ৰটোত অভিনয় কৰোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। প্ৰথমতে পৰিচালক ফ্ৰান্‌জ অষ্টেনে তেওঁৰ চেহেৰা আৰু অভিজ্ঞতাৰ অভাৱৰ বাবে আপত্তি কৰিছিল বুলি বিভিন্ন জীৱনীমূলক বিৱৰণত উল্লেখ পোৱা যায়। কিন্তু অৱশেষত তেওঁ নায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

সেই সময়ত বহু অভিনেতাই পৰ্দাৰ বাবে পৃথক নাম গ্ৰহণ কৰিছিল। কুমুদলাল গাংগুলীয়েও ‘অশোক কুমাৰ’ নাম গ্ৰহণ কৰি চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে।

‘জীৱন নৈয়া’ৰ পিছত তেওঁ দেবিকা ৰাণীৰ বিপৰীতে ‘অচ্যুত কন্যা’ত অভিনয় কৰে। ১৯৩৬ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত এই চলচ্চিত্ৰখনৰ বিষয়বস্তু আছিল জাতিভেদ আৰু অস্পৃশ্যতাৰ দৰে সামাজিক সমস্যাৰ পটভূমিত গঢ় লৈ উঠা প্ৰেমকাহিনী। এগৰাকী ব্ৰাহ্মণ যুৱক আৰু এগৰাকী তথাকথিত অস্পৃশ্য সম্প্ৰদায়ৰ যুৱতীৰ প্ৰেমৰ মাজেৰে চলচ্চিত্ৰখনে সেই সময়ৰ সামাজিক বৈষম্যক প্ৰশ্ন কৰিছিল।

‘অচ্যুত কন্যা’ৰ সফলতাই অশোক কুমাৰক বিশেষ জনপ্ৰিয়তা প্ৰদান কৰে। দেবিকা ৰাণীৰ সৈতে তেওঁৰ পৰ্দাৰ যুটিটোও সেই সময়ৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় যুটি হিচাপে পৰিগণিত হয়।

ইয়াৰ পিছত দুয়োজনে ‘জনমভূমি’ (১৯৩৬), ‘ইজ্জত’ (১৯৩৭), ‘সাবিত্ৰী’ (১৯৩৭), ‘বচন’ (১৯৩৮) আৰু ‘নিৰ্মলা’ (১৯৩৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। অৱশ্যে ১৯৪১ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ‘অঞ্জন’ৰ বাণিজ্যিক ব্যৰ্থতাৰ পিছত তেওঁলোকৰ পৰ্দাৰ যুটিটোৰ জনপ্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়।

নিজস্ব পৰিচয় প্ৰতিষ্ঠা

দেবিকা ৰাণীৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠিত অভিনেত্ৰীৰ সৈতে কাম কৰাৰ সময়ত অশোক কুমাৰ বহু পৰিমাণে তেওঁৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ছাঁত আছিল। নিজৰ স্বতন্ত্ৰ পৰিচয় প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ তেওঁ আন অভিনেত্ৰীৰ সৈতে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

লীনা চিটনিছৰ সৈতে তেওঁ ‘কংগন’ (১৯৩৯), ‘বন্ধন’ (১৯৪০) আৰু ‘আজাদ’ (১৯৪০) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই চলচ্চিত্ৰসমূহৰ সফলতাই তেওঁক নিজস্ব প্ৰতিভাৰে এগৰাকী জনপ্ৰিয় অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাত সহায় কৰে।

১৯৪১ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ‘ঝুলা’ৰ সফলতাই তেওঁৰ তাৰকাখ্যাতি অধিক বৃদ্ধি কৰে। ক্ৰমান্বয়ে তেওঁ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ অন্যতম ব্যয়বহুল আৰু চাহিদাসম্পন্ন অভিনেতা হিচাপে পৰিগণিত হয়।

‘কিস্মত’ আৰু প্ৰথম যুগৰ ছুপাৰষ্টাৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা

১৯৪৩ চনত জ্ঞান মুখাৰ্জীৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘কিস্মত’ চলচ্চিত্ৰখনে অশোক কুমাৰৰ কৰ্মজীৱনত এক ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তন আনে। এই চলচ্চিত্ৰত তেওঁ পৰম্পৰাগত নায়কৰ সলনি নৈতিকভাৱে জটিল, ত্ৰুটিপূৰ্ণ আৰু অপৰাধপ্ৰৱণ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই ধৰণৰ চৰিত্ৰই পৰৱৰ্তী সময়ত হিন্দী চলচ্চিত্ৰত ‘এণ্টি-হিৰো’ৰ ধাৰণাক জনপ্ৰিয় কৰাত সহায় কৰে।

‘কিস্মত’ বাণিজ্যিকভাৱে অভূতপূৰ্ব সফল হৈছিল। চলচ্চিত্ৰখনৰ উপাৰ্জন সেই সময়ৰ হিচাপত এক উল্লেখযোগ্য অভিলেখ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। ইয়াৰ সফলতাই অশোক কুমাৰক ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰথম যুগৰ অন্যতম ছুপাৰষ্টাৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

তেওঁৰ জনপ্ৰিয়তা ইমানেই বৃদ্ধি পাইছিল যে, লেখক সাদাত হাছান মণ্টোৱে তেওঁৰ জনপ্ৰিয়তাৰ বিষয়ে লিখিছিল বুলি জীৱনীমূলক আলোচনাত উল্লেখ পোৱা যায়। অনুৰাগীৰ ভিৰৰ বাবে তেওঁ ৰাজহুৱা স্থানলৈ ওলোৱাটোও কঠিন হৈ পৰিছিল বুলি কোৱা হয়।

‘কিস্মত’ৰ পিছত তেওঁ ‘চল চল ৰে নৱজোৱান’ (১৯৪৪), ‘শিকাৰী’ (১৯৪৬), ‘সাজন’ (১৯৪৭), ‘মহল’ (১৯৪৯), ‘মশাল’ (১৯৫০), ‘সংগ্ৰাম’ (১৯৫০) আৰু ‘সমাধি’ (১৯৫০) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই চলচ্চিত্ৰসমূহৰ জৰিয়তে তেওঁ নিজৰ জনপ্ৰিয়তা আৰু অধিক সুদৃঢ় কৰে।

প্ৰযোজক হিচাপে অৱদান

অশোক কুমাৰে কেৱল অভিনেতা হিচাপেই নহয়, প্ৰযোজক হিচাপেও ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল। বোম্বে টকিজৰ সৈতে জড়িত হৈ তেওঁ কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ কামত অংশগ্ৰহণ কৰে।

১৯৪৭ চনৰ ‘নীল কমল’ চলচ্চিত্ৰখনৰ জৰিয়তে দেব আনন্দ আৰু প্ৰাণৰ কৰ্মজীৱন আগবঢ়াত সহায়ক ভূমিকা পালন কৰা বুলি তেওঁৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হয়। ১৯৪৮ চনৰ ‘জিদ্দি’ চলচ্চিত্ৰখনো দেব আনন্দৰ কৰ্মজীৱনৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।

১৯৪৯ চনৰ ‘মহল’ চলচ্চিত্ৰখনত মধুবালাই অভিনয় কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখনৰ সফলতাই মধুবালাক হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী উল্লেখযোগ্য তাৰকা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰে। ‘মহল’ৰ ‘আয়েগা আনেৱালা’ গীতটোৱেও লতা মংগেশকাৰৰ সংগীত জীৱনত বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰে।

অশোক কুমাৰে বহু প্ৰতিভাৱান শিল্পীৰ সৈতে কাম কৰিছিল আৰু নতুন প্ৰতিভাক আগবঢ়াই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰতো অৱদান ৰাখিছিল। তেওঁৰ সৈতে কাম কৰা বহু শিল্পীয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত নিজৰ স্থান প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

১৯৫০ৰ দশকত অভিনয়ৰ পৰিপক্বতা

১৯৫০ৰ দশকত হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত দিলীপ কুমাৰ, ৰাজ কাপুৰ আৰু দেব আনন্দৰ দৰে নতুন প্ৰজন্মৰ অভিনেতাৰ উত্থান ঘটিছিল। তথাপি অশোক কুমাৰে নিজৰ অভিনয় প্ৰতিভা আৰু অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে শীৰ্ষস্থানীয় অভিনেতা হিচাপে নিজৰ স্থান অটুট ৰাখে।

এই সময়ছোৱাত তেওঁ ‘আফছানা’ (১৯৫১), ‘নৌবাহাৰ’ (১৯৫২), ‘পৰিণীতা’ (১৯৫৩), ‘বন্দিশ’ (১৯৫৫), ‘এক হি ৰাস্তা’ (১৯৫৬), ‘এক সাল’ (১৯৫৭) আৰু ‘হাওৰা ব্ৰিজ’ (১৯৫৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে।

‘হাওৰা ব্ৰিজ’ত মধুবালাৰ সৈতে তেওঁৰ অভিনয়ে বিশেষ চৰ্চা লাভ কৰিছিল। আনহাতে, ‘দিদাৰ’ (১৯৫১) চলচ্চিত্ৰত দিলীপ কুমাৰৰ সৈতে অভিনয় কৰিও তেওঁ নিজৰ দক্ষতাৰ পৰিচয় দিছিল।

নলিনী জয়ৱন্তৰ সৈতে অশোক কুমাৰে কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত কাম কৰিছিল। মধুবালাৰ সৈতেও তেওঁ বিভিন্ন সময়ত একাধিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। তেওঁৰ দীৰ্ঘ কৰ্মজীৱনৰ বৈশিষ্ট্য আছিল—সহ-অভিনেতা আৰু চৰিত্ৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে নিজকে খাপ খুৱাই লোৱাৰ অসাধাৰণ ক্ষমতা।

এই সময়ছোৱাত তেওঁ অপৰাধী, আৰক্ষী বিষয়া আৰু নৈতিক দ্বন্দ্বত ভোগা চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি বিশেষ সুনাম অৰ্জন কৰে। সেই সময়ৰ অপৰাধভিত্তিক আৰু ‘নোৱাঁৰ’ ধাৰাৰ চলচ্চিত্ৰসমূহতো তেওঁৰ অভিনয় উল্লেখযোগ্য আছিল।

চৰিত্ৰাভিনেতা হিচাপে নতুন অধ্যায়

১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা অশোক কুমাৰে নিজৰ অভিনয় জীৱনত এক নতুন অধ্যায় আৰম্ভ কৰে। নায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ পিতৃ, খুড়া, ককাদেউতা, বিচাৰক, চিকিৎসক, আৰক্ষী বিষয়া আৰু বিভিন্ন বয়সৰ অভিজ্ঞ ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

১৯৬০ চনৰ ‘কানুন’ত বিচাৰকৰ চৰিত্ৰত, ১৯৬৩ চনৰ ‘বন্দিনী’ত এগৰাকী বয়োজ্যেষ্ঠ ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰত আৰু ‘মেহবুব’ত এজন স্নেহশীল ভাতৃৰ চৰিত্ৰত তেওঁৰ অভিনয় বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

১৯৬৪ চনৰ ‘চিত্ৰলেখা’, ১৯৭০ চনৰ ‘জবাব’ আৰু ১৯৭১ চনৰ ‘ভিক্টোৰিয়া নং ২০৩’তো তেওঁ বিভিন্ন ধৰণৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে।

১৯৬০ আৰু ১৯৭০ৰ দশকত তেওঁ ‘জুৱেল থীফ’ (১৯৬৭), ‘আশীৰ্বাদ’ (১৯৬৮), ‘পূৰব ঔৰ পশ্চিম’ (১৯৭০), ‘পাকিজা’ (১৯৭২), ‘মিলি’ (১৯৭৫), ‘ছোটি সি বাত’ (১৯৭৫) আৰু ‘খুবছুৰত’ (১৯৮০) আদি উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে।

‘আশীৰ্বাদ’ চলচ্চিত্ৰত তেওঁৰ অভিনয় বিশেষ প্ৰশংসিত হৈছিল। এই চলচ্চিত্ৰখনৰ বাবে তেওঁ ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটাৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ সন্মান লাভ কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ অভিনয়ৰ গভীৰতা, সংলাপ প্ৰক্ষেপণ আৰু স্বাভাৱিক অভিব্যক্তিয়ে দৰ্শকৰ মনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা ১৯৮০ৰ দশকলৈ তেওঁ শশী কাপুৰ, ৰাজেশ খান্না আৰু আন বহু অভিনেতাৰ সৈতে সহ-অভিনেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। নায়কৰ চৰিত্ৰৰ পৰা আঁতৰি অহাৰ পিছতো তেওঁ নিজৰ জনপ্ৰিয়তা হেৰুৱাবলগীয়া হোৱা নাছিল। বৰং তেওঁৰ পৰিপক্ব অভিনয়ে চলচ্চিত্ৰসমূহক অধিক বিশ্বাসযোগ্য কৰি তুলিছিল।

দূৰদৰ্শনত অৱদান

চলচ্চিত্ৰৰ লগতে অশোক কুমাৰে দূৰদৰ্শনৰ ক্ষেত্ৰতো নিজৰ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিছিল। ১৯৮৪ চনত সম্প্ৰচাৰিত জনপ্ৰিয় ভাৰতীয় ধাৰাবাহিক ‘হম লগ’ৰ সৈতে তেওঁ জড়িত আছিল। ধাৰাবাহিকখনৰ শেষত তেওঁৰ উপস্থিতি আৰু বক্তব্যই দৰ্শকৰ মাজত বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

১৯৮৬ চনৰ ‘বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ’ ধাৰাবাহিকতো তেওঁ নামভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। ইতিহাসভিত্তিক এই চৰিত্ৰত তেওঁৰ অভিনয় আছিল বিশেষ উল্লেখযোগ্য।

১৯৯৪ চনত সম্প্ৰচাৰিত গোয়েন্দাভিত্তিক ধাৰাবাহিক ‘তহকিকাত’ৰ এটা কাহিনীত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। জীৱনৰ শেষ পৰ্যায়লৈকে অভিনয়ৰ প্ৰতি তেওঁৰ আগ্ৰহ অটুট আছিল।

১৯৯৭ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ‘আঁখো মে তুম হো’ক তেওঁৰ শেষ চলচ্চিত্ৰ অভিনয়সমূহৰ অন্যতম বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

অভিনয়ৰ বাহিৰেও অন্যান্য প্ৰতিভা

অশোক কুমাৰ এগৰাকী বহুমুখী প্ৰতিভাৰ অধিকাৰী ব্যক্তি আছিল। অভিনয়ৰ উপৰি চিত্ৰাংকনৰ প্ৰতিও তেওঁৰ গভীৰ আগ্ৰহ আছিল। তেওঁ হোমিঅ’পেথিক চিকিৎসা-পদ্ধতিৰ অনুশীলনো কৰিছিল আৰু এই ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ আগ্ৰহৰ বাবে বহু লোকৰ মাজত পৰিচিত আছিল।

তেওঁৰ কৰ্মজীৱনত ২৭৫খনতকৈও অধিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। চলচ্চিত্ৰৰ বাহিৰেও তেওঁ মঞ্চাভিনয়ৰ সৈতে জড়িত আছিল। কলকাতাৰ ঢাকুৰিয়া অঞ্চলত তেওঁ নাট্যচৰ্চাৰ সৈতে জড়িত হৈ বহু নাটকত অভিনয় কৰিছিল বুলি বিভিন্ন বিৱৰণত উল্লেখ পোৱা যায়।

অশোক কুমাৰৰ অভিনয়ৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য আছিল স্বাভাৱিকতা। সেই সময়ৰ বহু অভিনেতাৰ দৰে অত্যধিক নাটকীয় ভংগী গ্ৰহণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ সংলাপ, মুখৰ অভিব্যক্তি আৰু শৰীৰী ভাষাৰ জৰিয়তে চৰিত্ৰক জীৱন্ত কৰি তুলিছিল। পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ বহু অভিনেতাৰ বাবে তেওঁৰ অভিনয়শৈলী অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎস হৈ পৰে।

নতুন প্ৰতিভাৰ বিকাশত ভূমিকা

অশোক কুমাৰৰ অৱদান কেৱল নিজৰ অভিনয়তে সীমাবদ্ধ নাছিল। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ বহু প্ৰতিভাৱান শিল্পীৰ কৰ্মজীৱনৰ বিকাশতো তেওঁ সহায়ক ভূমিকা পালন কৰিছিল।

দেব আনন্দৰ কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণিৰ সময়ত ‘জিদ্দি’ৰ দৰে চলচ্চিত্ৰৰ গুৰুত্ব আছিল। প্ৰাণে খলনায়কৰ চৰিত্ৰত নিজৰ স্বকীয় পৰিচয় গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰতো সেই সময়ৰ চলচ্চিত্ৰ জগতৰ পৰিৱেশে ভূমিকা পালন কৰিছিল।

‘মহল’ৰ সফলতাই মধুবালাৰ তাৰকাখ্যাতি বৃদ্ধিত সহায় কৰে। আনহাতে, ‘আফছানা’ৰ জৰিয়তে বি. আৰ. চোপ্ৰাৰ পৰিচালক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভৰ পথো সুগম হয়। হৃষীকেশ মুখাৰ্জী আৰু শক্তি সামন্তৰ দৰে চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতাৰ সৈতে অশোক কুমাৰৰ পেছাগত সম্পৰ্কও ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ বিকাশৰ ইতিহাসত উল্লেখযোগ্য।

তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ অনুপ কুমাৰ আৰু কিশোৰ কুমাৰৰ কৰ্মজীৱনতো তেওঁ উৎসাহ আৰু সহযোগিতা আগবঢ়াইছিল। অনুপ কুমাৰে ‘চলতি কা নাম গাড়ী’ৰ দৰে চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে। কিশোৰ কুমাৰে পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতীয় সংগীত জগতৰ অন্যতম মহান নেপথ্য গায়ক হিচাপে নিজৰ স্থান প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

বঁটা আৰু সন্মান

দীৰ্ঘ আৰু সফল কৰ্মজীৱনৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে অশোক কুমাৰে বিভিন্ন সময়ত বহু বঁটা আৰু সন্মান লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য সন্মানসমূহৰ ভিতৰত আছে—

• ১৯৫৯: সংগীত নাটক অকাডেমি বঁটা।
• ১৯৬২: ‘ৰাখী’ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে ফিল্মফেয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা বঁটা।
• ১৯৬২: ভাৰত চৰকাৰৰ পদ্মশ্ৰী সন্মান।
• ১৯৬৩: ‘গুমৰাহ’ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে বেংগল ফিল্ম জাৰ্নেলিষ্টছ এছ'চিয়েচনৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ সন্মান।
• ১৯৬৬: ‘আফছানা’ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে ফিল্মফেয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ সহ-অভিনেতাৰ বঁটা বুলি কিছুমান তালিকাত উল্লেখ আছে; সঠিক বছৰ আৰু শ্ৰেণী পৰীক্ষা কৰা প্ৰয়োজন।
• ১৯৬৯: ‘আশীৰ্বাদ’ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে ফিল্মফেয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ বঁটা।
• ১৯৬৯: ‘আশীৰ্বাদ’ৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটাৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ সন্মান।
• ১৯৮৮: ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আজীৱন অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে দাদাচাহেব ফালকে বঁটা।
• ১৯৯৪: ষ্টাৰ স্ক্ৰীন লাইফটাইম এচিভমেণ্ট সন্মান।
• ১৯৯৫: ফিল্মফেয়াৰ লাইফটাইম এচিভমেণ্ট বঁটা।
• ১৯৯৯: ভাৰত চৰকাৰৰ পদ্মভূষণ সন্মান।
• ২০০১: উত্তৰ প্ৰদেশ চৰকাৰৰ অৱধ সন্মান বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

তেওঁৰ বঁটাসমূহৰ তাৰিখ, শ্ৰেণী আৰু চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত তথ্যসমূহ প্ৰকাশৰ আগতে সংশ্লিষ্ট বঁটা-প্ৰদানকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ আনুষ্ঠানিক নথিৰ সৈতে মিলাই লোৱা উচিত।

মৃত্যু আৰু চিৰস্মৰণীয় অৱদান

২০০১ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত ৯০ বছৰ বয়সত মুম্বাইৰ চেম্বুৰস্থিত বাসগৃহত হৃদ্‌ৰোগজনিত কাৰণত অশোক কুমাৰৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ মৃত্যুত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতে এগৰাকী যুগপ্ৰৱৰ্তক শিল্পীক হেৰুৱায়।

তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী অটল বিহাৰী বাজপেয়ীয়ে তেওঁক বহু প্ৰজন্মৰ উচ্চাকাংক্ষী অভিনেতাৰ বাবে অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎস হিচাপে অভিহিত কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

অশোক কুমাৰৰ জীৱন আছিল অধ্যৱসায়, আত্মবিশ্বাস আৰু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খুৱাই লোৱাৰ এক অনন্য উদাহৰণ। তেওঁ প্ৰথমে কাৰিকৰী কৰ্মী হিচাপে চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰিছিল; পিছলৈ নিজৰ প্ৰতিভা, পৰিশ্ৰম আৰু অভিনয়ৰ স্বাভাৱিক শৈলীৰে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ অন্যতম মহান অভিনেতা হৈ পৰিছিল।

নায়ক, খলনায়ক, চৰিত্ৰাভিনেতা অথবা দূৰদৰ্শনৰ শিল্পী—প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে তেওঁ নিজৰ স্বকীয়তা বজাই ৰাখিছিল। তেওঁ কেৱল নিজৰ সময়ৰ জনপ্ৰিয় তাৰকাই নাছিল, বৰং ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ ধাৰা সলনি কৰাত সহায় কৰা এগৰাকী পথপ্ৰদৰ্শকো আছিল।

‘দাদামণি’ অশোক কুমাৰৰ নাম ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত চিৰদিন স্মৰণীয় হৈ থাকিব। তেওঁৰ অভিনয়, ব্যক্তিত্ব আৰু শিল্পৰ প্ৰতি নিষ্ঠাই নতুন প্ৰজন্মৰ শিল্পীসকলক অনুপ্ৰাণিত কৰি থাকিব।

                   বলৰাজ সাহনী

ভারতীয় চলচ্চিত্ৰৰ এগৰাকী কিংবদন্তি অভিনেতা, সাহিত্যিক আৰু সমাজসচেতন ব্যক্তিত্ব

জন্ম আৰু শৈশৱ

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ কিংবদন্তি অভিনেতা বলৰাজ সাহনীৰ জন্ম ১৯১৩ চনৰ ১ মে’ত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ পঞ্জাবৰ ৰাওলপিণ্ডিত হৈছিল। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল যুধিষ্ঠিৰ সাহনী। অভিনয় জগতত তেওঁ বলরাজ সাহনী নামেৰে পৰিচিতি লাভ কৰিছিল। তেওঁ আছিল এগৰাকী প্ৰতিভাশালী অভিনেতা, লেখক, নাট্যকৰ্মী আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে সচেতন ব্যক্তি।

বলরাজ সাহনীয়ে লাহোৰৰ গভৰ্ণমেণ্ট কলেজৰ পৰা ইংৰাজী সাহিত্যত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁ ৰাওলপিণ্ডিলৈ উভতি আহি পাৰিবাৰিক ব্যৱসায়ত যোগদান কৰে। তেওঁ হিন্দী সাহিত্যৰ প্ৰতিও বিশেষ আগ্ৰহী আছিল। পিছলৈ তেওঁ দময়ন্তী সাহনীৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।

শান্তিনিকেতন, মহাত্মা গান্ধী আৰু বিবিচিৰ সৈতে সম্পৰ্ক

বলরাজ সাহনীৰ জীৱনৰ এটা উল্লেখযোগ্য অধ্যায় আছিল শিক্ষাদানৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ পত্নী দময়ন্তী সাহনীৰ সৈতে বংগলৈ আহি ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা শান্তিনিকেতনৰ বিশ্বভাৰতী বিশ্ববিদ্যালয়ত ইংৰাজী আৰু হিন্দী ভাষাৰ শিক্ষক হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে। এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকৰ পৰিয়াললৈ প্ৰথম সন্তানৰ আগমন ঘটে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ পৰীক্ষিত সাহনী পিছলৈ চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা হিচাপে পৰিচিত হয়।

১৯৩৮ চনত বলরাজ সাহনীয়ে মহাত্মা গান্ধীৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে আৰু কিছু সময়ৰ বাবে তেওঁৰ সৈতে কাম কৰাৰ সুযোগ পায়। পিছলৈ তেওঁ লণ্ডনত বিবিচিৰ হিন্দী সেৱাৰ ঘোষক হিচাপে কাম কৰে। এই অভিজ্ঞতাই তেওঁৰ ভাষাজ্ঞান, চিন্তাধাৰা আৰু সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীক অধিক সমৃদ্ধ কৰিছিল। ১৯৪৩ চনত তেওঁ ভাৰতলৈ উভতি আহে।

অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি

বলরাজ সাহনী সৰুৰে পৰাই অভিনয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহী আছিল। তেওঁৰ পত্নী দময়ন্তী সাহনীও এগৰাকী প্ৰতিভাশালী অভিনেত্ৰী আছিল আৰু ভাৰতীয় গণনাট্য সংঘৰ (Indian People's Theatre Association—IPTA) সৈতে জড়িত আছিল। সেই সূত্ৰে বলরাজ সাহনীয়েও ভাৰতীয় গণনাট্য সংঘৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। নাটকৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।

১৯৪৬ চনত তেওঁ ‘ইনছাফ’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰে। একে বছৰতে কে. এ. আব্বাছ পৰিচালিত ‘ধৰতি কে লাল’ আৰু ফণী মজুমদাৰ পৰিচালিত ‘দূৰ চলে’ ছবিতো অভিনয় কৰে।

প্ৰথমাৱস্থাত তেওঁ বিভিন্ন চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিলেও ১৯৫৩ চনত বিমল ৰায় পৰিচালিত ‘দো বিঘা জমিন’ চলচ্চিত্ৰখনে তেওঁক বিশেষ স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। ছবিখনত এজন দৰিদ্ৰ কৃষকৰ জীৱনসংগ্ৰাম, ভূমি ৰক্ষাৰ চেষ্টা আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ কৰুণ বাস্তৱতা অতি স্বাভাৱিকভাৱে প্ৰকাশ পাইছিল। বলরাজ সাহনীৰ অভিনয়ে চৰিত্ৰটোক জীৱন্ত কৰি তুলিছিল। ছবিখনে ১৯৫৪ চনৰ কান চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতি লাভ কৰে।

‘দো বিঘা জমিন’ৰ জৰিয়তে বলরাজ সাহনীয়ে প্ৰমাণ কৰিছিল যে অভিনয় কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম নহয়; ই সমাজৰ দুখ-কষ্ট, শোষণ আৰু মানুহৰ জীৱনসংগ্ৰাম প্ৰকাশ কৰাৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম।

‘কাবুলীৱালা’ আৰু অভিনয় প্ৰতিভাৰ বিকাশ

১৯৬১ চনত হেমেন গুপ্তা পৰিচালিত ‘কাবুলীৱালা’ চলচ্চিত্ৰত তেওঁ আব্দুৰ ৰেহমান খানৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি ব্যাপক প্ৰশংসা লাভ কৰে। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ একে নামৰ গল্পৰ আধাৰত নিৰ্মিত ছবিখনত আফগানিস্তানৰ এজন ফলৱালাৰ সৈতে এটি সৰু ছোৱালীৰ স্নেহপূৰ্ণ সম্পৰ্কৰ কাহিনী উপস্থাপন কৰা হৈছিল। বলরাজ সাহনীৰ অভিনয়ত চৰিত্ৰটোৰ পিতৃসুলভ স্নেহ, নিঃসংগতা আৰু মানৱীয় অনুভূতি সুন্দৰকৈ প্ৰকাশ পাইছিল।

তেওঁ ‘সীমা’ (১৯৫৫), ‘বিন্দিয়া’ (১৯৬০), ‘সোনে কি চিড়িয়া’ (১৯৫৮), ‘সত্তা বজাৰ’ (১৯৫৯), ‘ভাবী কি চুড়িয়া’ (১৯৬১), ‘কাঠপুতলি’ (১৯৫৭), ‘লাজৱন্তী’ (১৯৫৮) আৰু ‘ঘৰ-সংসাৰ’ (১৯৫৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। এই ছবিসমূহত তেওঁ বিভিন্ন অভিনেত্ৰী আৰু অভিনেতাৰ সৈতে কাম কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

পিছলৈ তেওঁ চৰিত্ৰাভিনেতা হিচাপেও বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰে। ‘নীলকমল’ (১৯৬৮), ‘দো ৰাস্তে’ (১৯৬৯), ‘এক ফুল দো মালি’ (১৯৬৯) আৰু ‘ঘৰ ঘৰ কি কাহানী’ (১৯৭০) আদি ছবিত তেওঁৰ অভিনয় দৰ্শকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল।

‘ৱাক্ত’ আৰু ‘এ মেৰা জোহৰা জবীন’

১৯৬৫ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত যশ চোপ্ৰা পৰিচালিত ‘ৱাক্ত’ চলচ্চিত্ৰখনত বলরাজ সাহনীয়ে অচলা সচদেৱৰ সৈতে ‘এ মেৰা জোহৰা জবীন’ গীতটোত অভিনয় কৰিছিল। গীতটোৰ সুৰ, কথা আৰু পৰ্দাত দুয়োগৰাকী শিল্পীৰ স্বাভাৱিক অভিব্যক্তিয়ে ইয়াক জনপ্ৰিয় কৰি তোলে।

এই গীতটোৱে বলরাজ সাহনীৰ অভিনয়ৰ আন এটা দিশ উন্মোচন কৰিছিল। গভীৰ আৰু গম্ভীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ লগতে তেওঁ যে সহজ-সৰল, আনন্দময় আৰু প্ৰাণৱন্ত মুহূৰ্তও পৰ্দাত বিশ্বাসযোগ্যভাৱে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে, সেয়া এই গীতটোৰ জৰিয়তে স্পষ্ট হৈছিল।

পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰত অৱদান

হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ লগতে বলরাজ সাহনীয়ে পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল। ‘সতলুজ দে কাণ্ডে’ (১৯৬৪) ছবিত তেওঁ ৰামপ্ৰকাশ মালহোত্ৰাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ১৯৭০ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ‘নানক দুখিয়া সব সংসাৰ’ ছবিত তেওঁ সুবেদাৰ বৈৰাম সিঙৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

এই ছবিসমূহতো তেওঁৰ অভিনয়ৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছিল। ভাষা আৰু আঞ্চলিক পৰিৱেশৰ পাৰ্থক্য সত্ত্বেও চৰিত্ৰৰ অন্তৰ্নিহিত অনুভূতি প্ৰকাশ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ দক্ষতা বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য আছিল।

‘গৰম হাৱা’: অভিনয় জীৱনৰ শ্ৰেষ্ঠ কীৰ্তি

বলরাজ সাহনীৰ অভিনয় জীৱনৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ সৃষ্টি হৈছে এম. এছ. সত্তু পৰিচালিত ‘গৰম হাৱা’। ছবিখন ১৯৭৩ চনত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যদিও ১৯৭৪ চনত মুক্তি লাভ কৰে।

এই ছবিখনত তেওঁ দেশ বিভাজনৰ পিছত ভাৰততে থাকিবলৈ সিদ্ধান্ত লোৱা এজন মুছলমান জোতা ব্যৱসায়ী ছলিম মিৰ্জাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সামাজিক অস্থিৰতা, পৰিয়ালৰ ভাঙোন, আৰ্থিক সংকট, সন্দেহ আৰু সংখ্যালঘু মানুহৰ মানসিক যন্ত্ৰণাক তেওঁ অতি সংযত অথচ গভীৰ অভিনয়ৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰিছিল।

ছবিখনত তেওঁৰ অভিনয়ক বহু সমালোচকে তেওঁৰ অভিনয় জীৱনৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ কীৰ্তি হিচাপে গণ্য কৰে। বলরাজ সাহনীয়ে চৰিত্ৰটোক কেৱল এজন ব্যক্তিৰ কাহিনী হিচাপে নহয়, বৰং বিভাজনৰ সময়ত অসংখ্য সাধাৰণ মানুহে সন্মুখীন হোৱা সংকটৰ প্ৰতীক হিচাপে উপস্থাপন কৰিছিল।

তেওঁ ছবিখনৰ ডাবিঙৰ কাম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছদিনাই মৃত্যুবৰণ কৰে। ফলত ছবিখনৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ তেওঁ নিজে চোৱাৰ সুযোগ নাপালে। তেওঁৰ শেষ ৰেকৰ্ড কৰা সংলাপ হিচাপে প্ৰায়ে উদ্ধৃত কৰা হয়—‘ইনছান কব তক অকেলা জী সকতা হ্যায়?’ অৰ্থাৎ, ‘এজন মানুহে কিমান দিনলৈ অকলশৰে জীয়াই থাকিব পাৰে?’

এই সংলাপটোৱে ছবিখনৰ মানৱীয় বাৰ্তাক গভীৰভাৱে প্ৰকাশ কৰে।

সাহিত্যিক আৰু লেখক হিচাপে বলৰাজ সাহনী

বলরাজ সাহনী কেৱল অভিনেতাই নাছিল; তেওঁ এগৰাকী প্ৰতিভাশালী লেখকো আছিল। প্ৰথমাৱস্থাত তেওঁ ইংৰাজীত লিখা-মেলা কৰিছিল যদিও পিছলৈ পঞ্জাবী সাহিত্যতো বিশেষ পৰিচিতি লাভ কৰে। তেওঁৰ সাহিত্যকৰ্মত ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা, সমাজৰ বাস্তৱতা, ৰাজনৈতিক চিন্তা আৰু মানুহৰ জীৱনৰ বিভিন্ন দিশ প্ৰতিফলিত হৈছিল।

১৯৬০ চনত পাকিস্তান ভ্ৰমণ কৰি তেওঁ সেই ভ্ৰমণৰ অভিজ্ঞতা ‘মেৰা পাকিস্তানী সফৰনামা’ গ্ৰন্থত লিপিবদ্ধ কৰে। ১৯৬৯ চনত ছোভিয়েট সংঘ ভ্ৰমণৰ অভিজ্ঞতা ‘মেৰা ৰুছি সফৰনামা’ নামৰ গ্ৰন্থত প্ৰকাশ কৰে। এই গ্ৰন্থখনৰ বাবে তেওঁ ‘ছোভিয়েট লেণ্ড নেহৰু বঁটা’ লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

তেওঁ বিভিন্ন আলোচনী আৰু পঞ্জাবী সাময়িকী ‘প্ৰীতি লাড়ী’তো প্ৰবন্ধ আৰু কবিতা লিখিছিল। তেওঁৰ আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থ ‘ফিল্মী আত্মকথা’ তেওঁৰ জীৱন, চিন্তাধাৰা আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতৰ অভিজ্ঞতা জানিবলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস।

ইয়াৰ উপৰি তেওঁ চিত্ৰনাট্য ৰচনাৰ ক্ষেত্ৰতো কাম কৰিছিল। গুৰু দত্ত পৰিচালিত ‘বাজী’ (১৯৫১) চলচ্চিত্ৰখনৰ চিত্ৰনাট্য ৰচনাৰ সৈতেও তেওঁৰ নাম জড়িত হৈ আছে।

সমাজসেৱা আৰু সাংস্কৃতিক অৱদান

বলরাজ সাহনী সমাজৰ সুবিধাবঞ্চিত শ্ৰেণীৰ উন্নতিৰ প্ৰতি আগ্ৰহী আছিল। ১৯৫০ চনত দিল্লীত তেওঁ সুবিধাবঞ্চিত লোকসকলৰ বাবে এটা পুথিভঁৰাল আৰু অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ উদ্বোধন কৰিছিল বুলি তেওঁৰ জীৱনীমূলক বিৱৰণত উল্লেখ পোৱা যায়।

১৯৭৩ চনত তেওঁ বোম্বাইত ‘পঞ্জাবী কলা কেন্দ্ৰ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে তেওঁৰ সাংস্কৃতিক আদৰ্শ আৰু পঞ্জাবী ভাষা-সাহিত্যৰ প্ৰতি থকা অনুৰাগৰ সম্পৰ্ক আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বলরাজ সাহনীৰ নামত বিভিন্ন সাংস্কৃতিক সংগঠনে বঁটা প্ৰদান কৰি আহিছে।

১৯৬৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে তেওঁক ‘পদ্মশ্ৰী’ সন্মানেৰে সন্মানিত কৰে। চলচ্চিত্ৰ আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে তেওঁ এই স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল।

ৰাজনৈতিক সচেতনতা আৰু যুৱ আন্দোলন

বলরাজ সাহনী ৰাজনৈতিকভাৱে সচেতন ব্যক্তি আছিল আৰু ভাৰতীয় গণনাট্য আন্দোলনৰ সৈতে তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল। তেওঁ সমাজৰ শোষিত আৰু বঞ্চিত মানুহৰ অধিকাৰ, সমতা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহী আছিল।

তেওঁ কমিউনিষ্ট আন্দোলনৰ সৈতেও জড়িত আছিল। ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ যুৱ শাখাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ‘অল ইণ্ডিয়া ইয়ুথ ফেডাৰেচন’ৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন আয়োজনৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ অৱদানৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। এই সন্মিলনত ভাৰতৰ বিভিন্ন ৰাজ্যৰ যুৱ সংগঠনৰ প্ৰতিনিধি আৰু পৰ্যবেক্ষকসকলে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

তেওঁৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাই তেওঁৰ অভিনয়তো প্ৰভাৱ পেলাইছিল। বিশেষকৈ শ্ৰমিক, কৃষক, নিম্নবৰ্গৰ মানুহ আৰু সামাজিকভাৱে বঞ্চিত ব্যক্তিৰ জীৱনক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত ছবিসমূহৰ প্ৰতি তেওঁৰ বিশেষ আগ্ৰহ আছিল।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু পৰিয়াল

বলৰাজ সাহনীৰ প্ৰথম পত্নী দময়ন্তী সাহনী এগৰাকী অভিনেত্ৰী আৰু নাট্যকৰ্মী আছিল। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ পৰীক্ষিত সাহনী পিছলৈ চলচ্চিত্ৰ আৰু দূৰদৰ্শনৰ এগৰাকী পৰিচিত অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে।

দময়ন্তী সাহনীৰ মৃত্যুৰ পিছত বলরাজ সাহনীয়ে সন্তোষ চান্ধোকৰ সৈতে দ্বিতীয় বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। সন্তোষ চান্ধোক পিছলৈ লেখিকা আৰু দূৰদৰ্শনৰ লেখক হিচাপে পৰিচিতি লাভ কৰে।

বলরাজ সাহনীৰ ভাতৃ ভীষ্ম সাহনীও এগৰাকী বিখ্যাত সাহিত্যিক, নাট্যকাৰ আৰু লেখক আছিল। তেওঁ হিন্দী সাহিত্যলৈ উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল।

তেওঁৰ কন্যা শবনমৰ অকাল মৃত্যুৱে বলরাজ সাহনীৰ ব্যক্তিগত জীৱনত গভীৰ শোকৰ সৃষ্টি কৰিছিল বুলি জীৱনীমূলক বিৱৰণত উল্লেখ কৰা হয়।

অভিনয়ৰ বৈশিষ্ট্য আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতত স্থান

বলরাজ সাহনীৰ অভিনয়ৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য আছিল স্বাভাৱিকতা, সংযম, গভীৰ অনুভূতি আৰু চৰিত্ৰৰ সৈতে একাত্ম হোৱাৰ ক্ষমতা। তেওঁ চৰিত্ৰৰ বাহ্যিক ৰূপতকৈ তাৰ অন্তৰ্জগতক অধিক গুৰুত্ব দিছিল। সেয়েহে তেওঁৰ অভিনয়ত কৃত্ৰিমতাৰ পৰিৱৰ্তে বাস্তৱ জীৱনৰ মানুহৰ প্ৰতিচ্ছবি দেখা পোৱা যায়।

‘দো বিঘা জমিন’ আৰু ‘গৰম হাৱা’ৰ দৰে ছবিত তেওঁ সামাজিক বাস্তৱবাদী চলচ্চিত্ৰৰ শক্তি প্ৰমাণ কৰিছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে চলচ্চিত্ৰই কেৱল বিনোদন প্ৰদান কৰাই নহয়, সমাজৰ অন্যায়, বৈষম্য আৰু মানৱীয় সংকটৰ বিষয়েও মানুহক সচেতন কৰিব পাৰে।

ভাৰতীয় নব্য বাস্তৱবাদী চলচ্চিত্ৰ ধাৰাৰ বিকাশৰ সৈতে তেওঁৰ অভিনয়ৰ বিশেষ সম্পৰ্ক আছে। সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনসংগ্ৰামক পৰ্দাত বিশ্বাসযোগ্যভাৱে প্ৰকাশ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ এক অনন্য স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।

মৃত্যু

১৯৭৩ চনৰ ১৩ এপ্ৰিলত, ষাঠি বছৰীয়া জন্মদিনৰ মাত্ৰ কেইদিনমান পূৰ্বে, বলরাজ সাহনীৰ বোম্বাইত হৃদৰোগত আক্ৰান্ত হৈ মৃত্যু হয়। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল ৫৯ বছৰ।

তেওঁৰ মৃত্যুৱে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত এক অপূৰণীয় ক্ষতি সাধন কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ অভিনীত চৰিত্ৰ, সাহিত্যকৰ্ম আৰু সামাজিক দৃষ্টিভংগীয়ে তেওঁক আজিও স্মৰণীয় কৰি ৰাখিছে।

বলরাজ সাহনীৰ জীৱন আৰু কৰ্মৰ পৰা এই শিক্ষা পোৱা যায় যে এগৰাকী শিল্পীৰ প্ৰকৃত সাফল্য কেৱল জনপ্ৰিয়তা বা বঁটাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। সমাজৰ সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন, দুখ-কষ্ট আৰু আশা-আকাংক্ষাক নিজৰ শিল্পৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰিব পৰাটোৱেই এজন শিল্পীৰ অন্যতম বৃহৎ কৃতিত্ব।

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত বলরাজ সাহনী সেইবাবেই এগৰাকী স্মৰণীয় অভিনেতা—যাৰ অভিনয়ত মানুহৰ জীৱন, সমাজৰ বাস্তৱতা আৰু মানৱীয়তাৰ গভীৰ প্ৰকাশ ঘটিছিল।

 

বলৰাজ সাহনীৰ অভিনীত চলচ্চিত্ৰৰ তালিকা

তলত আপোনাৰ প্ৰদান কৰা তালিকাখন বছৰ অনুসৰি সজাই দিয়া হৈছে। চলচ্চিত্ৰৰ নাম আৰু পৰিচালকৰ নামৰ কিছুমান বানান মান্য ৰূপত লিখা হৈছে। তালিকাখন সম্পূৰ্ণ আৰু তথ্যগতভাৱে নিৰ্ভুল বুলি নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰতিখন ছবিৰ মুক্তিৰ বছৰ আৰু পৰিচালকৰ নাম পৃথকে পৰীক্ষা কৰা প্ৰয়োজন।

১৯৪৬: ‘ধৰতি কে লাল’—খাজা আহমদ আব্বাছ; ‘দূৰ চলে’—ফণী মজুমদাৰ; ‘বদনামী’।

১৯৪৭: ‘গুড়িয়া’।

১৯৪৮: ‘গুঞ্জন’।

১৯৫০: ‘মালধাৰ’।

১৯৫১: ‘হম লোগ’—জিয়া ছৰহাদি; ‘হুলচুল’—এছ. কে. ওঝা; ‘বাজী’—চিত্ৰনাট্য ৰচনাৰ সৈতে জড়িত।

১৯৫২: ‘বদনাম’; ‘আকাশ’; ‘ৰাহী’—কে. এ. আব্বাছ।

১৯৫৩: ‘দো বিঘা জমিন’—বিমল ৰায়; ‘চালিছ বাবা এক চোৰ’; ‘ভাগ্যৱান’।

১৯৫৪: ‘মজবুৰী’; ‘আউলাদ’; ‘নৌকৰী’; ‘বাজুবন্ধ’।

১৯৫৫: ‘টাংগেৱালী’; ‘সীমা’—অমিয় চক্ৰৱৰ্তী; ‘জৰু কা ভাই’—চেতন আনন্দ; ‘জৱাব’; ‘গৰম কোট’।

১৯৫৬: ‘টাকছাল’—হেমেন গুপ্ত; ‘এৰা বাটৰ সুৰ’—অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ।

১৯৫৭: ‘কৃষ্ণ-সুদামা’; ‘পৰদেশী’—খাজা আহমদ আব্বাছ; ‘মাই বাপ’; ‘লাল বাত্তি’; ‘কাঠপুতলি’; ‘দো ৰুটি’; ‘ভাবী’।

১৯৫৮: ‘সোনে কি চিড়িয়া’; ‘নয়া কদম’; ‘লাজৱন্তী’; ‘খাজাঞ্চী’; ‘ঘৰ-সংসাৰ’; ‘ঘৰ-গৃহস্থী’; ‘দেৱৰ-ভাবী’।

১৯৫৯: ‘চান্দ’; ‘ব্লেক কেট’; ‘সত্তা বজাৰ’; ‘হীৰা-মোতি’; ‘ছোটি বহেন’; ‘চি. আই. ডি. গাৰ্ল’।

১৯৬০: ‘নয়ী মা’; ‘দিল ভি তেৰা হম ভি তেৰে’; ‘বিন্দিয়া’; ‘অনুৰাধা’।

১৯৬১: ‘কাবুলীৱালা’—হেমেন গুপ্ত; ‘সুহাগ সিন্দুৰ’; ‘সপনে সুহানে’; ‘ভাবী কি চুড়িয়া’।

১৯৬২: ‘শাদী’; ‘আনপঢ়’।

১৯৬৩: ‘অকেলা’।

১৯৬৪: ‘সতলুজ দে কাণ্ডে’—পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰ; ‘মেই ভি লাড়কী হুঁ’; ‘পুনৰ মিলন’; ‘হকীকত’—চেতন আনন্দ।

১৯৬৫: ‘ডাক ঘৰ’; ‘ৱাক্ত’—যশ চোপ্ৰা; ‘ফেৰাৰ’।

১৯৬৬: ‘আয়ে দিন বাহাৰ কে’; ‘পিঞ্জৰে কে পঞ্ছী’; ‘নীন্দ হামাৰী খোৱাব তুমহাৰে’; ‘লাড়লা’; ‘আশ্ৰয়’।

১৯৬৭: ‘হমৰাজ’—বি. আৰ. চোপ্ৰা; ‘নৌনিহাল’; ‘ঘৰ কা চিৰাগ’; ‘আমন’।

১৯৬৮: ‘ইজ্জত’; ‘সংঘৰ্ষ’; ‘নীলকমল’; ‘দুনিয়া’।

১৯৬৯: ‘এক ফুল দো মালি’; ‘দো ৰাস্তে’; ‘তলাশ’; ‘ননহা ফৰিস্তা’; ‘হম এক হ্যায়’।

১৯৭০: ‘নানক দুখিয়া সব সংসাৰ’—পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰ; ‘হোলী আয়েৰে’; ‘মেৰে হমসফৰ’; ‘পেহচান’; ‘পৱিত্ৰ পাপী’; ‘নয়া ৰাস্তা’; ‘ঘৰ ঘৰ কি কাহানী’; ‘ধৰতি’।

১৯৭১: ‘পৰায়া ধন’; ‘জৱান মহব্বত’।

১৯৭২: ‘জৱানী দিৱানী’; ‘জংগল মে মংগল’; ‘শায়েৰ-এ-কাশ্মীৰ মহজুৰ’; ‘মাংগেতৰ’।

১৯৭৩: ‘চিমনী কা ধোঁৱা’; ‘প্যাৰ কা ৰিস্তা’; ‘হিন্দুস্তান কি কসম’; ‘হস্তে জখম’; ‘দামন ঔৰ আগ’; ‘গৰম হাৱা’ (১৯৭৪ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত)।

১৯৭৭: ‘আমানত’; ‘জালিয়ানৱালা বাগ’।

উপসংহাৰ

বলরাজ সাহনী আছিল এনে এগৰাকী শিল্পী, যিয়ে নিজৰ অভিনয়, সাহিত্যচৰ্চা আৰু সামাজিক সচেতনতাৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় সংস্কৃতিক সমৃদ্ধ কৰিছিল। তেওঁ দৰিদ্ৰ কৃষক, সাধাৰণ গৃহস্থ, সামাজিকভাৱে বঞ্চিত ব্যক্তি আৰু বিভাজনৰ যন্ত্ৰণাত ভুগি থকা মানুহৰ চৰিত্ৰসমূহক জীৱন্ত কৰি তুলিছিল।

তেওঁৰ জীৱন আৰু কৰ্মই প্ৰমাণ কৰে যে শিল্পৰ প্ৰকৃত শক্তি মানুহৰ হৃদয় স্পৰ্শ কৰা আৰু সমাজৰ বাস্তৱতাক উন্মোচন কৰাৰ মাজতে নিহিত হৈ থাকে। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত বলরাজ সাহনীৰ নাম সেয়েহে সদায় শ্ৰদ্ধাৰে স্মৰণ কৰা হ’ব।

কিংবদন্তি অভিনেতা প্ৰাণ ছিকান্দ

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ অন্যতম কিংবদন্তি খলনায়ক আৰু চৰিত্ৰাভিনেতা প্ৰাণ কৃষণ ছিকান্দ (Pran Krishan Sikand) ‘প্ৰাণ’ নামেৰেই অধিক পৰিচিত। ১৯২০ চনৰ ১২ ফেব্ৰুৱাৰীত তেওঁৰ জন্ম হৈছিল ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ দিল্লীত। তেওঁৰ পিতৃ কেওৱাল কৃষণ ছিকান্দ এগৰাকী অসামৰিক অভিযন্তা আৰু চৰকাৰী ঠিকাদাৰ আছিল। মাতৃৰ নাম আছিল ৰামেশ্বৰী। সাতজন ভাই-ভনীৰ পৰিয়ালত ডাঙৰ-দীঘল হোৱা প্ৰাণৰ শৈশৱ বিভিন্ন ঠাইত অতিবাহিত হৈছিল।

পিতৃৰ চাকৰিৰ বদলিৰ বাবে তেওঁ ডেৰাডুন, কাপুৰথালা, মেৰুট আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ উন্নাও আদি ঠাইৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়ত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। পিছলৈ তেওঁ উত্তৰ প্ৰদেশৰ ৰামপুৰৰ হামিদ স্কুলৰ পৰা মেট্ৰিক পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। ছাত্ৰাৱস্থাত তেওঁ পঢ়া-শুনাত মেধাৱী আছিল আৰু গণিত বিষয়ত বিশেষ পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছিল।

প্ৰথম অৱস্থাত প্ৰাণে পেছাদাৰী আলোকচিত্ৰশিল্পী হোৱাৰ ইচ্ছা পুহি ৰাখিছিল। সেই উদ্দেশ্যে তেওঁ দিল্লীৰ দাস এণ্ড কোম্পানীত শিক্ষানবিশ হিচাপে যোগদান কৰে। কিন্তু সময়ৰ গতিত তেওঁৰ জীৱনৰ লক্ষ্য সলনি হ’ল আৰু তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী অবিস্মৰণীয় অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিলে।

অভিনয় জগতত প্ৰৱেশ

প্ৰাণৰ অভিনয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহৰ এটা উল্লেখযোগ্য দিশ আছিল শিমলাত অনুষ্ঠিত ৰামলীলা নাটকত সীতাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰা। সেই নাটকত মদন পুৰীয়ে ৰামৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

১৯৪০ চনত লাহোৰত দোকানী আৰু লেখক ৱালি মহম্মদ ৱালিৰ সৈতে আকস্মিকভাৱে হোৱা সাক্ষাৎ তেওঁৰ জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হৈ পৰে। ৱালি মহম্মদৰ সহযোগত তেওঁ দালসুখ এম. পাঞ্চোলীৰ পাঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰ ‘যমলা জাট’ত অভিনয় কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে। মতি বি. গিদৱানীয়ে পৰিচালনা কৰা এই চলচ্চিত্ৰখনৰ জৰিয়তে প্ৰাণৰ চলচ্চিত্ৰ অভিনয়ৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হয়। ছবিখনত দুৰ্গা খোটে আৰু নুৰজাহানেও অভিনয় কৰিছিল।

১৯৪১ চনত তেওঁ ‘চৌধুৰী’ আৰু ‘খাজাঞ্চী’ আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। ১৯৪২ চনত এম. পাঞ্চোলীয়ে তেওঁক ‘খানদান’ নামৰ হিন্দী চলচ্চিত্ৰখনত অভিনয় কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। এইখন আছিল তেওঁৰ প্ৰথম উল্লেখযোগ্য হিন্দী চলচ্চিত্ৰ, য’ত তেওঁ নুৰজাহানৰ বিপৰীতে এজন ৰোমাণ্টিক নায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। সেই সময়ত নুৰজাহানৰ বয়স কম আছিল আৰু উচ্চতাৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে কিছুমান ক্ল’জ-আপ দৃশ্য গ্ৰহণ কৰোঁতে তেওঁক ইটাৰ ওপৰত থিয় কৰাবলগীয়া হৈছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

১৯৪৪ চনৰ ‘কেইছে কহুঁ’ আৰু ১৯৪৬ চনৰ ‘খামোশ নিগাহেঁ’ আদি চলচ্চিত্ৰতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। ১৯৪০ৰ দশকৰ প্ৰথমাৰ্ধত তেওঁ লাহোৰৰ চলচ্চিত্ৰ জগতত ক্ৰমে নিজৰ স্থান শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।

দেশ বিভাজন আৰু বোম্বাইলৈ আগমন

১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ ফলত প্ৰাণৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনত সাময়িকভাৱে বাধাৰ সৃষ্টি হয়। বিভাজনৰ পূৰ্বে তেওঁ লাহোৰৰ চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ সৈতে জড়িত আছিল। পিছলৈ তেওঁ বোম্বাইলৈ (বৰ্তমানৰ মুম্বাই) আহে আৰু পুনৰ অভিনয়ৰ সুযোগ বিচাৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

বোম্বাইত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত তেওঁ কিছু সময়ৰ বাবে ডেলিমাৰ আৰু মেৰিন ড্ৰাইভ হোটেলত চাকৰি কৰিছিল। তাৰ পিছত লেখক ছাদত হাছান মাণ্টো আৰু অভিনেতা শ্যামৰ সহযোগত বোম্বে টকিজৰ চলচ্চিত্ৰ ‘জিদ্দী’ (১৯৪৮)ত অভিনয়ৰ সুযোগ লাভ কৰে। শ্বাহিদ লতিফে পৰিচালনা কৰা ছবিখনত দেৱ আনন্দ আৰু কামিনী কৌশলৰ লগতে প্ৰাণেও অভিনয় কৰিছিল।

‘জিদ্দী’ৰ জৰিয়তে তেওঁ বোম্বাইৰ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত নিজৰ স্থান সুদৃঢ় কৰে। ছবিখন মুক্তি পোৱাৰ পিছত তেওঁ ‘গৃহস্থী’ (১৯৪৮), ‘অপৰাধী’ (১৯৪৯) আৰু ‘পুতলী’ (১৯৪৯) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ সুযোগ লাভ কৰে। ‘গৃহস্থী’ৰ সফলতাই তেওঁৰ অভিনয় জীৱনক অধিক গতি প্ৰদান কৰে।

১৯৫০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ পৰা প্ৰাণে খলনায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

খলনায়কৰূপে প্ৰাণৰ উত্থান

প্ৰাণৰ অভিনয় জীৱনৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল নেতিবাচক চৰিত্ৰকো স্বকীয়তা আৰু গভীৰতাৰে জীৱন্ত কৰি তোলাৰ অসাধাৰণ ক্ষমতা। ‘বড়ি বেহেন’ (১৯৪৯) আদি চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁ খলনায়ক হিচাপে বিশেষ পৰিচিতি লাভ কৰে।

১৯৫০ আৰু ১৯৬০ৰ দশকত দিলীপ কুমাৰ, দেৱ আনন্দ আৰু ৰাজ কাপুৰৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ অভিনেতাৰ বিপৰীতে খলনায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিবলৈ তেওঁ নিয়মিতভাৱে আমন্ত্ৰণ লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ অভিনয়ত খলনায়কৰ নিষ্ঠুৰতা, কূটকৌশল, অহংকাৰ আৰু মানসিক জটিলতা অত্যন্ত বাস্তৱসন্মতভাৱে প্ৰকাশ পাইছিল।

তেওঁৰ সংলাপ কোৱাৰ স্বকীয় ভংগী, চকুৰ অভিব্যক্তি, মুখৰ ভাব, বিশেষ সাজ-পোছাক আৰু ধোঁৱাৰ আঙঠি উৰুৱাই দিয়াৰ কৌশল দৰ্শকৰ মাজত বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয় হৈছিল। তেওঁৰ কণ্ঠস্বৰ আৰু সংলাপ পৰিৱেশনৰ ধৰণে চৰিত্ৰসমূহক এক সুকীয়া পৰিচয় দিছিল।

তেওঁৰ অভিনয় ইমানেই প্ৰভাৱশালী আছিল যে একাংশ লোকৰ মাজত নেতিবাচক চৰিত্ৰৰ সৈতে ‘প্ৰাণ’ নামটোৰ সম্পৰ্ক স্থাপন হৈছিল। চলচ্চিত্ৰ জগতৰ লোকসকলে তেওঁক সন্মানসহকাৰে ‘প্ৰাণ চাহাব’ বুলি সম্বোধন কৰিছিল। তেওঁৰ মুখত জনপ্ৰিয় হোৱা ‘বৰখুৰদাৰ’ শব্দটোও দৰ্শকৰ মাজত বিশেষভাৱে পৰিচিত হৈছিল।

স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰসমূহ

প্ৰাণে ছটা দশকৰো অধিক সময়জুৰি বিস্তৃত অভিনয় জীৱনত ৩৬২খনতকৈও অধিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল বুলি চলচ্চিত্ৰৰ তথ্যসূত্ৰসমূহত উল্লেখ পোৱা যায়। তেওঁ কেৱল খলনায়কেই নহয়, নায়ক, সহ-অভিনেতা আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ চৰিত্ৰতো নিজৰ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিছিল।

তেওঁ নায়ক হিচাপে অভিনয় কৰা উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত ‘খানদান’ (১৯৪২), ‘পিলপিলি চাহেব’ (১৯৫৪) আৰু ‘হালাকু’ (১৯৫৬) অন্যতম।

তেওঁৰ স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছে—

·         ‘মধুমতী’ (১৯৫৮)

·         ‘জিছ দেশ মে গংগা বহতি হ্যে’ (১৯৬০)

·         ‘শ্বহীদ’ (১৯৬৫)

·         ‘উপকাৰ’ (১৯৬৭)

·         ‘ৰাম ঔৰ শ্যাম’ (১৯৬৭)

·         ‘আঁছু বন গয়ে ফুল’ (১৯৬৯)

·         ‘পূৰব ঔৰ পশ্চিম’ (১৯৭০)

·         ‘জনী মেৰা নাম’ (১৯৭০)

·         ‘ভিক্টোৰিয়া নম্বৰ ২০৩’ (১৯৭২)

·         ‘বে-ইমান’ (১৯৭২)

·         ‘জঞ্জীৰ’ (১৯৭৩)

·         ‘অমৰ আকবৰ এন্থনী’ (১৯৭৭)

·         ‘ডন’ (১৯৭৮)

·         ‘দুনিয়া’ (১৯৮৪)

·         ‘শৰাবী’ (১৯৮৪)

এই ছবিসমূহত তেওঁৰ অভিনয়ে হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ খলনায়কৰ চৰিত্ৰক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।

বিভিন্ন ধৰণৰ চৰিত্ৰত অভিনয়

প্ৰাণে কেৱল ভয়ংকৰ খলনায়কৰ চৰিত্ৰতে নিজকে সীমাবদ্ধ ৰখা নাছিল। তেওঁ হাস্যৰসাত্মক, সহানুভূতিশীল, সামাজিক আৰু আৱেগিক চৰিত্ৰতো সমান দক্ষতাৰে অভিনয় কৰিছিল।

‘সিন্দবাদ দ্য ছেইলৰ’ (১৯৫৬) আৰু ‘ডটাৰ অৱ সিন্দবাদ’ (১৯৫৮) আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁ জলদস্যুৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল। ‘আন’ (১৯৫২) আৰু ‘ৰাজ তিলক’ (১৯৫৮)ৰ দৰে ঐতিহাসিক চলচ্চিত্ৰতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। ‘মুনিমজী’ (১৯৫৫), ‘আশা’ (১৯৫৭), ‘বেকুফ’ (১৯৬০), ‘হাফ টিকট’ (১৯৬২) আৰু ‘মন-মৌজী’ (১৯৬২) আদি ছবিতো তেওঁ বিভিন্ন ধৰণৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

১৯৬৪ চনৰ ‘পূজা কে ফুল’ আৰু ‘কাশ্মীৰ কী কলি’ৰ দৰে চলচ্চিত্ৰত তেওঁ নেতিবাচক চৰিত্ৰৰ মাজতো হাস্যৰসৰ উপাদান সংযোজন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁৰ অভিনয়ৰ বহুমুখী প্ৰতিভা অধিক স্পষ্ট হৈ পৰে।

১৯৬৭ চনৰ মনোজ কুমাৰ পৰিচালিত ‘উপকাৰ’ চলচ্চিত্ৰত তেওঁ মালং চাচাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি দৰ্শকৰ মন জয় কৰিছিল। যুদ্ধত আহত এজন প্ৰাক্তন সৈনিকৰ এই চৰিত্ৰটোত তেওঁৰ অভিনয় আছিল গভীৰ মানৱীয় অনুভূতিৰে সমৃদ্ধ। এই অভিনয়ৰ বাবেই তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ সহ-অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে।

দিলীপ কুমাৰ, দেৱ আনন্দ আৰু ৰাজ কাপুৰৰ সৈতে অভিনয়

প্ৰাণৰ অভিনয় জীৱনৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য দিশ আছিল সেই সময়ৰ শীৰ্ষস্থানীয় অভিনেতাসকলৰ সৈতে তেওঁৰ সফল সহযোগিতা।

দিলীপ কুমাৰৰ সৈতে তেওঁ ‘আজাদ’ (১৯৫৫), ‘দেৱদাস’ (১৯৫৫), ‘মধুমতী’ (১৯৫৮), ‘দিল দিয়া দৰ্দ লিয়া’ (১৯৬৬), ‘ৰাম ঔৰ শ্যাম’ (১৯৬৭) আৰু ‘আদমী’ (১৯৬৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

দেৱ আনন্দৰ সৈতে তেওঁৰ অভিনয়ৰ আৰম্ভণি হৈছিল ‘জিদ্দী’ (১৯৪৮)ৰ জৰিয়তে। পিছলৈ ‘মুনিমজী’ (১৯৫৫), ‘অমৰদীপ’ (১৯৫৮), ‘জব প্যাৰ কিছি সে হোতা হ্যে’ (১৯৬১), ‘জনী মেৰা নাম’ (১৯৭০), ‘ৱাৰেণ্ট’ (১৯৭৫) আৰু ‘দেশ পৰদেশ’ (১৯৭৮) আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁলোকক একেলগে দেখা গৈছিল।

ৰাজ কাপুৰৰ সৈতে ‘আহ’ (১৯৫৩), ‘চোৰী চোৰী’ (১৯৫৬), ‘জাগতে ৰহো’ (১৯৫৬), ‘ছালিয়া’ (১৯৬০) আৰু ‘জিছ দেশ মে গংগা বহতি হ্যে’ (১৯৬০) আদি ছবিত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

অভিনেতা অশোক কুমাৰৰ সৈতেও প্ৰাণৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধুত্ব আছিল। ‘আফছানা’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁলোকে কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল। ‘মিষ্টাৰ এক্স’ (১৯৫৭), ‘অধিকাৰ’ (১৯৭১), ‘ভিক্টোৰিয়া নম্বৰ ২০৩’ (১৯৭২), ‘চোৰী মেৰা কাম’ (১৯৭৫) আৰু ‘ৰাজা ঔৰ ৰং’ (১৯৮৪) আদি ছবিত তেওঁলোকৰ অভিনয় উল্লেখযোগ্য।

কিশোৰ কুমাৰ আৰু মেহমুদৰ সৈতে অভিনয়

প্ৰাণে হাস্যৰসাত্মক চলচ্চিত্ৰতো নিজৰ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিছিল। কিশোৰ কুমাৰৰ সৈতে ‘চম চমা চম’ (১৯৫২), ‘আশা’ (১৯৫৭), ‘বেকুফ’ (১৯৬০), ‘হাফ টিকট’ (১৯৬২) আৰু ‘মন-মৌজী’ (১৯৬২) আদি ছবিত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

মেহমুদৰ সৈতে ‘সাধু ঔৰ শয়তান’ (১৯৬৮) আৰু ‘লাখোঁ মে এক’ (১৯৭১) আদি চলচ্চিত্ৰতো তেওঁ কাম কৰিছিল। এই ছবিসমূহত তেওঁৰ অভিনয়ে দৰ্শকক মনোৰঞ্জন দিয়াৰ লগতে তেওঁৰ বহুমুখী প্ৰতিভাৰ প্ৰমাণ দিছিল।

বাংলা চলচ্চিত্ৰত অভিনয়

হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত ব্যাপক খ্যাতি অৰ্জন কৰাৰ উপৰি প্ৰাণে বাংলা চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল। তেওঁৰ বাংলা চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে জড়িত কামৰ ভিতৰত ‘সোনাই দীঘি’ৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়। এই ছবিখনত জয় মুখাৰ্জীয়ে মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

অমিতাভ বচ্চনৰ সৈতে বন্ধুত্ব আৰু সহযোগিতা

প্ৰাণ আৰু অমিতাভ বচ্চনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এক উল্লেখযোগ্য অধ্যায়। ১৯৭৩ চনৰ ‘জঞ্জীৰ’ চলচ্চিত্ৰত অমিতাভ বচ্চনক মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ সুযোগ দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰাণে পৰিচালক-প্ৰযোজক প্ৰকাশ মেহৰাক পৰামৰ্শ দিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

‘জঞ্জীৰ’ৰ সফলতাই অমিতাভ বচ্চনৰ কেৰিয়াৰত এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰাণ আৰু অমিতাভ বচ্চনে ‘ডন’ (১৯৭৮), ‘অমৰ আকবৰ এন্থনী’ (১৯৭৭), ‘দস্তানা’ (১৯৮০), ‘নছীব’ (১৯৮১) আৰু ‘শৰাবী’ (১৯৮৪) আদি বহুতো জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰে।

১৯৯০ৰ দশকত অমিতাভ বচ্চনৰ কেৰিয়াৰত কিছু অনিশ্চয়তা দেখা দিয়াৰ সময়তো তেওঁ প্ৰাণক নিজৰ প্ৰযোজনাৰ চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিবলৈ অনুৰোধ জনাইছিল। প্ৰাণে সেই অনুৰোধ ৰক্ষা কৰি ‘তেৰে মেৰে সপনে’ (১৯৯৬) আৰু ‘মৃত্যুদাতা’ (১৯৯৭)ত অভিনয় কৰে।

বয়সজনিত শাৰীৰিক অসুবিধা সত্ত্বেও তেওঁ এই ছবিসমূহত নিজৰ অভিজ্ঞতা আৰু অভিনয় দক্ষতাৰ পৰিচয় দিছিল। ১৯৯৮ চনত হৃদৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ পিছত তেওঁ ক্ৰমে অভিনয়ৰ কাম কমাই আনে। পিছলৈ কেইখনমান চলচ্চিত্ৰত অতিথি শিল্পী হিচাপেও অংশগ্ৰহণ কৰে।

চলচ্চিত্ৰ জগতত সৰ্বাধিক পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰা অভিনেতাসকলৰ অন্যতম

১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৮০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিলৈকে প্ৰাণ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৰ্বাধিক পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰা অভিনেতাসকলৰ অন্যতম আছিল বুলি বিভিন্ন জীৱনীমূলক তথ্যসূত্ৰত উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁ নেতিবাচক চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিলেও সেই চৰিত্ৰসমূহৰ বাবে বিশেষ জনপ্ৰিয়তা আৰু সন্মান লাভ কৰিছিল।

১৯৬০ আৰু ১৯৭০ৰ দশকত শাম্মী কাপুৰ, জয় মুখাৰ্জী, ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ আৰু ধৰ্মেন্দ্ৰৰ দৰে জনপ্ৰিয় অভিনেতাৰ বিপৰীতে তেওঁ খলনায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত অমিতাভ বচ্চনৰ দৰে নতুন প্ৰজন্মৰ অভিনেতাৰ সৈতেও তেওঁ সফলতাৰে কাম কৰি গৈছিল।

প্ৰাণৰ অভিনয়ৰ বিশেষত্ব আছিল প্ৰতিটো চৰিত্ৰৰ বাবে সুকীয়া শৰীৰী ভাষা, সংলাপৰ ভংগী আৰু ব্যক্তিত্ব সৃষ্টি কৰা। তেওঁ অভিনয় কৰা চৰিত্ৰসমূহৰ মাজত একে ধৰণৰ পুনৰাবৃত্তি নাছিল; বৰং প্ৰতিটো চৰিত্ৰক তেওঁ নিজস্ব বৈশিষ্ট্যৰে সমৃদ্ধ কৰিছিল।

প্ৰাণৰ বঁটা আৰু সন্মান

প্ৰাণে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা অসামান্য অৱদানৰ বাবে দেশ-বিদেশৰ বিভিন্ন বঁটা আৰু সন্মান লাভ কৰিছিল।

তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য সন্মানসমূহ হ’ল—

·         ফিল্মফেয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ সহ-অভিনেতাৰ বঁটা: ‘উপকাৰ’ (১৯৬৭), ‘আঁছু বন গয়ে ফুল’ (১৯৬৯) আৰু ‘বে-ইমান’ (১৯৭২)ৰ অভিনয়ৰ বাবে।

·         ফিল্মফেয়াৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা: ১৯৯৭ চন।

·         ভিলেইন অৱ দ্য মিলেনিয়াম: ২০০০ চনত ষ্টাৰডাষ্টৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা সন্মান।

·         পদ্মভূষণ: ২০০১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা দেশৰ অন্যতম অসামৰিক সন্মান।

·         দাদাচাহেব ফালকে বঁটা: ২০১২ বৰ্ষৰ বাবে প্ৰদান কৰা ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান। ২০১৩ চনৰ মে’ মাহত তেওঁ এই বঁটা লাভ কৰে।

·         চিএনএনৰ শ্ৰেষ্ঠ এছীয় অভিনেতাৰ তালিকা: ২০১০ চনত তেওঁক এছিয়াৰ সৰ্বকালৰ ২৫ গৰাকী শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ তালিকাত স্থান দিয়া হৈছিল।

ইয়াৰ উপৰি তেওঁ বেংগল ফিল্ম জাৰ্নেলিষ্টছ এছ’চিয়েচনৰ পৰা কেইবাটাও শ্ৰেষ্ঠ সহ-অভিনেতাৰ বঁটা লাভ কৰিছিল। বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ সংস্থা আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰতিষ্ঠানেও তেওঁক অভিনয়ৰ বাবে সন্মানিত কৰিছিল।

১৯৭২ চনৰ ‘বে-ইমান’ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ সহ-অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰাৰ সময়ত প্ৰাণে বঁটা প্ৰদানৰ সিদ্ধান্তৰ বিষয়ে আপত্তি প্ৰকাশ কৰিছিল বুলি জনা যায়। তেওঁৰ মতে, সেই বছৰৰ শ্ৰেষ্ঠ সংগীত পৰিচালকৰ বঁটা ‘পাকিজা’ৰ সংগীত পৰিচালক গুলাম মহম্মদে লাভ কৰিব লাগিছিল। এই ঘটনাই তেওঁৰ ব্যক্তিগত নীতি আৰু শিল্পৰ প্ৰতি থকা দৃষ্টিভংগীৰ পৰিচয় দিছিল।

ব্যক্তিগত জীৱন

১৯৪৫ চনত প্ৰাণে শুক্লা আহলুৱালিয়াৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। তেওঁলোকৰ সংসাৰত দুজন পুত্ৰ আৰু এগৰাকী কন্যাৰ জন্ম হয়। পুত্ৰ দুজনৰ নাম অৰবিন্দ আৰু সুনীল ছিকান্দ; কন্যাৰ নাম পিংকি।

ব্যক্তিগত জীৱনত প্ৰাণে পৰিয়ালৰ সৈতে সময় কটোৱাৰ লগতে বিভিন্ন সামাজিক আৰু দাতব্য কাৰ্যতো অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। অভিনয়ৰ ক্ষেত্ৰত কঠোৰ পৰিশ্ৰম, পেছাদাৰী নিষ্ঠা আৰু নিজৰ চৰিত্ৰৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাৰ বাবে তেওঁ সহকৰ্মীসকলৰ মাজত বিশেষ সন্মান লাভ কৰিছিল।

জীৱনৰ অন্তিম অধ্যায়

বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে প্ৰাণৰ স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটিবলৈ ধৰে। ২০১৩ চনত তেওঁ কেইবাবাৰো মুম্বাইৰ লীলাৱতী চিকিৎসালয়ত চিকিৎসাধীন হৈছিল। পিছলৈ তেওঁ নিউমোনিয়াতো আক্ৰান্ত হয়।

অৱশেষত ২০১৩ চনৰ ১২ জুলাইত ৯৩ বছৰ বয়সত মুম্বাইৰ লীলাৱতী চিকিৎসালয়ত তেওঁ শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰে।

তেওঁৰ মৃত্যুত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত গভীৰ শোকৰ ছাঁ পৰে। দেশৰ ৰাজনীতিবিদ, চলচ্চিত্ৰ শিল্পী আৰু অগণন গুণমুগ্ধই তেওঁৰ মৃত্যুত শোক প্ৰকাশ কৰে। তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ড° মনমোহন সিঙে তেওঁক ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ এগৰাকী মহান শিল্পী হিচাপে অভিহিত কৰি শ্ৰদ্ধা জ্ঞাপন কৰে। অমিতাভ বচ্চনেও তেওঁক ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী শক্তিশালী স্তম্ভ বুলি উল্লেখ কৰি শোক প্ৰকাশ কৰিছিল।

উপসংহাৰ

প্ৰাণ ছিকান্দৰ জীৱন আৰু অভিনয়ৰ যাত্ৰা ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত এক অনন্য অধ্যায়। তেওঁ খলনায়কৰ চৰিত্ৰক কেৱল নায়কৰ বিপৰীতে থিয় কৰোৱা এটা সাধাৰণ ভূমিকা হিচাপে নাৰাখি, সেই চৰিত্ৰসমূহক স্বকীয় ব্যক্তিত্ব, মানসিক গভীৰতা আৰু বাস্তৱসন্মত অভিব্যক্তিৰে সমৃদ্ধ কৰিছিল।

তেওঁৰ অভিনয়ৰ প্ৰভাৱ ইমান গভীৰ আছিল যে দৰ্শকে বহু সময়ত ছবিৰ চৰিত্ৰটোকেই বাস্তৱ বুলি অনুভৱ কৰিছিল। একে সময়তে তেওঁ সহানুভূতিশীল, হাস্যৰসাত্মক আৰু মানৱীয় চৰিত্ৰতো অসাধাৰণ সফলতা লাভ কৰিছিল।

ছটা দশকৰো অধিক সময়ৰ অভিনয় জীৱনেৰে প্ৰাণে প্ৰমাণ কৰি গৈছে যে এগৰাকী প্ৰকৃত অভিনেতাৰ প্ৰতিভা কোনো এটা চৰিত্ৰৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকে। তেওঁৰ সংলাপ, অভিনয়শৈলী, ব্যক্তিত্ব আৰু চলচ্চিত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত চিৰস্মৰণীয় হৈ থাকিব।

প্ৰাণ ছিকান্দ কেৱল এজন কিংবদন্তি খলনায়কেই নাছিল; তেওঁ আছিল ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ এগৰাকী বহুমুখী শিল্পী, যাৰ অভিনয়ে কেইবাটাও প্ৰজন্মৰ দৰ্শকৰ মনত স্থায়ী স্থান লাভ কৰিছে।

কিংবদন্তি অভিনেতা দিলীপ কুমাৰ

জীৱন, কৰ্ম আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ অৱদান

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

সৰ্বজনহিতৈষী, উদাৰ মনৰ আৰু কিংবদন্তি অভিনেতা দিলীপ কুমাৰৰ জন্ম ১৯২২ চনৰ ১১ ডিচেম্বৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশৰ পেশোৱাৰৰ কিছা খোৱানি বজাৰত হৈছিল। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল মুহাম্মদ ইউছুফ খান। পিছলৈ চলচ্চিত্ৰ জগতত তেওঁ ‘দিলীপ কুমাৰ’ নামেৰে বিশ্বজুৰি পৰিচিত হৈ পৰে।

তেওঁৰ পিতৃৰ নাম আছিল লালা গুলাম ছৰৱাৰ খান আৰু মাতৃৰ নাম আয়েছা বেগম। তেওঁ পিতৃ-মাতৃৰ বাৰটি সন্তানৰ ভিতৰত এজন আছিল। তেওঁৰ পিতৃ ফলৰ ব্যৱসায়ৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু পেশোৱাৰ তথা নাছিকৰ ওচৰৰ দেওলালীত ফলৰ বাগিচা আছিল। শৈশৱতে ইউছুফ খানক নাছিকৰ দেওলালিস্থিত বাৰ্নছ স্কুলত নামভৰ্তি কৰোৱা হৈছিল।

শৈশৱৰ পৰাই ৰাজ কাপুৰৰ সৈতে তেওঁৰ বন্ধুত্ব গঢ়ি উঠিছিল। পিছলৈ দুয়োজনে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত সহকৰ্মী হিচাপেও কাম কৰিছিল। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত দিলীপ কুমাৰ, ৰাজ কাপুৰ আৰু দেৱ আনন্দক হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ স্বৰ্ণযুগৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী অভিনেতা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণি

১৯৪০ চনৰ আশে-পাশে পিতৃৰ সৈতে মনোমালিন্য হোৱাৰ ফলত ইউছুফ খানে ঘৰ এৰি মহাৰাষ্ট্ৰৰ পুনেলৈ গুচি যায়। পুনেত তেওঁ এজন এংলো-ইণ্ডিয়ান-পাৰ্ছী কেফে-মালিক দম্পতীৰ সহায়ত এজন কেন্টিন ঠিকাদাৰৰ সৈতে চিনাকি হয়। তেওঁৰ ইংৰাজী ভাষাৰ জ্ঞান আৰু ভালদৰে লিখিব পৰা দক্ষতা দেখি ঠিকাদাৰজনে তেওঁক এটা ষ্টল খোলাৰ অনুমতি দিয়ে। সেই সময়ত তেওঁৰ পৰিয়ালৰ বিষয়ে ঠিকাদাৰজনে বিশেষ একো নাজানিছিল।

দিলীপ কুমাৰে পুনেৰ এটা সেনা শিবিৰৰ ওচৰত চেণ্ডউইচৰ ষ্টল খুলি ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰে। চুক্তিৰ ম্যাদ শেষ হোৱালৈকে তেওঁ প্ৰায় পাঁচ হাজাৰ টকা সঞ্চয় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। সেই সময়ৰ হিচাপত এই পৰিমাণৰ ধন তেওঁৰ বাবে যথেষ্ট গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।

পিছলৈ পিতৃক আৰ্থিকভাৱে সহায় কৰাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ বোম্বাইলৈ উভতি আহে। দক্ষিণ বোম্বাইৰ চাৰ্চগে'ট ৰে'লৱে ষ্টেচনৰ ওচৰত এদিন তেওঁৰ ডাঃ মাছানীৰ সৈতে সাক্ষাৎ হয়। ডাঃ মাছানীয়ে তেওঁক মালাডত অৱস্থিত বোম্বে টকিজলৈ যাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে।

বোম্বে টকিজৰ স্বত্বাধিকাৰী আৰু প্ৰখ্যাত অভিনেত্ৰী দেৱিকা ৰাণীৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰাটো তেওঁৰ জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা আছিল। দেৱিকা ৰাণীয়ে তেওঁক প্ৰতিমাহে ১,২৫০ টকা পাৰিশ্ৰমিকত প্ৰতিষ্ঠানটোত কাম কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ পিছত তেওঁৰ অশোক কুমাৰৰ সৈতে চিনাকি হয়। অশোক কুমাৰ আৰু চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক শশধৰ মুখাৰ্জীয়ে তেওঁৰ স্বাভাৱিক আৰু সাবলীল অভিনয়শৈলীৰ প্ৰশংসা কৰে। সময়ৰ লগে লগে অশোক কুমাৰৰ সৈতে তেওঁৰ বন্ধুত্ব গভীৰ হৈ পৰে।

উৰ্দু ভাষাত দক্ষতা থকাৰ বাবে তেওঁ প্ৰথম অৱস্থাত কাহিনী লিখা আৰু চিত্ৰনাট্য প্ৰস্তুত কৰাৰ কামতো সহায় কৰিছিল। দেৱিকা ৰাণীয়ে তেওঁৰ প্ৰতিভা দেখি তেওঁক চলচ্চিত্ৰ জগতত নতুন নাম গ্ৰহণ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে। সেই পৰামৰ্শ অনুসৰিয়েই ইউছুফ খান ‘দিলীপ কুমাৰ’ নামেৰে পৰিচিত হয়।

১৯৪৪ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত জোৱাৰ ভাটা ছবিৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱন আৰম্ভ কৰে। যদিও ছবিখনে বিশেষ সফলতা লাভ কৰা নাছিল, তথাপি ই তেওঁৰ বাবে চলচ্চিত্ৰ জগতৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছিল।

তাৰকা অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা

১৯৪৭ চনত অভিনেত্ৰী নূৰ জাহানৰ সৈতে অভিনয় কৰা জুগনু ছবিখনে দিলীপ কুমাৰক প্ৰথম ডাঙৰ সফলতা প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত শহীদ আৰু মেলা আদি ছবিৰ জৰিয়তে তেওঁ দৰ্শকৰ মাজত অধিক জনপ্ৰিয় হৈ পৰে।

১৯৪৯ চনত মেহবুব খান পৰিচালিত আন্দাজ ছবিত তেওঁ ৰাজ কাপুৰ আৰু নাৰ্গিছৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ছবিখনে সেই সময়ত ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল। একে বছৰতে তেওঁৰ আন এখন সফল ছবি শবনম মুক্তি পায়।

১৯৫০ৰ দশকটো দিলীপ কুমাৰৰ অভিনয় জীৱনৰ অন্যতম সোণালী অধ্যায় আছিল। এই সময়ছোৱাত তেওঁ জোগন (১৯৫০), বাবুল (১৯৫০), হুলচুল (১৯৫১), দীদাৰ (১৯৫১), তৰানা (১৯৫১), দাগ (১৯৫২), সংগদিল (১৯৫২), শিকস্ত (১৯৫৩), ফুটপাথ (১৯৫৩), আমৰ (১৯৫৪), উৰাণ খাটোলা (১৯৫৫), ইনছানিয়ত (১৯৫৫), দেৱদাস (১৯৫৫), নয়া দৌৰ (১৯৫৭), মধুমতী (১৯৫৮), য়াহুদি (১৯৫৮) আৰু পইগাম (১৯৫৯) আদি ছবিত অভিনয় কৰে।

এই ছবিসমূহৰ বহুকেইখনেই ব্যৱসায়িক সফলতা লাভ কৰাৰ লগতে তেওঁৰ অভিনয় প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰিছিল। বিশেষকৈ দেৱদাস আৰু আন কেইবাখনো ছবিত দুখ-কষ্ট, প্ৰেম-বিৰহ আৰু মানসিক সংঘাতত জৰ্জৰিত চৰিত্ৰসমূহ জীৱন্ত কৰি তোলাৰ বাবে তেওঁ ‘ট্ৰেজেডি কিং’ বা ‘বেদনাৰ ৰজা’ নামেৰে পৰিচিত হয়।

একেটা ধৰণৰ বেদনাদায়ক চৰিত্ৰত বাৰে বাৰে অভিনয় কৰাৰ ফলত তেওঁৰ মানসিক অৱস্থাতো প্ৰভাৱ পৰিছিল বুলি তেওঁ পিছলৈ উল্লেখ কৰিছিল। চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি তেওঁ অধিক আনন্দময় আৰু পাতল চৰিত্ৰতো অভিনয় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

১৯৫২ চনত মেহবুব খান পৰিচালিত আন ছবিত তেওঁ এক সুকীয়া আৰু সাহসী চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰাৰম্ভিক টেকনিকালাৰ ছবিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল আৰু বিদেশতো প্ৰদৰ্শিত হৈছিল। ১৯৫৫ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত আজাদ ছবিত তেওঁ কমেডীধৰ্মী চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি দৰ্শকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰে। ১৯৬০ চনৰ কোহিনূৰ ছবিত এজন ৰাজকুমাৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিও তেওঁ বিপুল জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

মোগল-ই-আজম আৰু অভিনয়ৰ শীৰ্ষ শিখৰ

১৯৬০ চনত কে. আছিফ পৰিচালিত ঐতিহাসিক মহাকাব্যিক ছবি মোগল-ই-আজম মুক্তি পায়। এই ছবিত দিলীপ কুমাৰে মোগল ৰাজকুমাৰ ছেলিমৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনত তেওঁৰ বিপৰীতে অনাৰকলিৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল মধুবালাই আৰু সম্ৰাট আকবৰৰ চৰিত্ৰত আছিল পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ।

ছবিখনে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰে। মোগল-ই-আজম বহু বছৰ ধৰি ভাৰতৰ সৰ্বাধিক উপাৰ্জনকাৰী ছবিসমূহৰ ভিতৰত শীৰ্ষস্থানত আছিল। পিছলৈ হাতী মেৰে সাথী (১৯৭১) আৰু শোলে (১৯৭৫) আদি ছবিয়ে ইয়াৰ ব্যৱসায়িক অভিলেখ অতিক্ৰম কৰে। অৱশ্যে মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হিচাপত ইয়াৰ উপাৰ্জন গণনা কৰিলে ছবিখনৰ বাণিজ্যিক সাফল্যৰ মূল্য বহু পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়।

ছবিখন মূলতঃ ক'লা-বগা ৰূপত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যদিও কিছুমান দৃশ্য আৰম্ভণিৰে পৰাই ৰঙীন আছিল। ২০০৪ চনত ছবিখন সম্পূৰ্ণৰূপে ৰং প্ৰয়োগ কৰি পুনৰ মুক্তি দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত নতুন প্ৰজন্মৰ দৰ্শকেও ছবিখনৰ দৃশ্যগত সৌন্দৰ্য উপভোগ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

দিলীপ কুমাৰৰ অভিনয়ৰ বৈশিষ্ট্য আছিল স্বাভাৱিকতা, সংযম, মুখৰ অভিব্যক্তিৰ সূক্ষ্ম ব্যৱহাৰ আৰু চৰিত্ৰৰ আৱেগক গভীৰভাৱে উপলব্ধি কৰাৰ ক্ষমতা। তেওঁ কেৱল সংলাপৰ জৰিয়তেই নহয়, চকুৰ চাৱনি, মুখৰ অভিব্যক্তি আৰু নীৰৱতাৰ মাজেৰেও চৰিত্ৰৰ অন্তৰ্জগত প্ৰকাশ কৰিব পাৰিছিল।

বঁটা আৰু সহ-অভিনেত্ৰীসকলৰ সৈতে সফলতা

দিলীপ কুমাৰে দাগ ছবিৰ অভিনয়ৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰিছিল। তেওঁ এই সন্মান লাভ কৰা প্ৰথম অভিনেতা আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ মুঠ আঠবাৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে। এই উল্লেখযোগ্য অভিলেখৰ বাবে তেওঁৰ নাম গিনিছ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছতো অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল।

তেওঁ বৈজয়ন্তীমালা, মধুবালা, নাৰ্গিছ, নিম্মী, মীনা কুমাৰী আৰু কামিনী কৌশলৰ দৰে প্ৰখ্যাত অভিনেত্ৰীৰ সৈতে অভিনয় কৰি বহু স্মৰণীয় যুটী গঢ়ি তুলিছিল। বিশেষকৈ বৈজয়ন্তীমালাৰ সৈতে তেওঁৰ অভিনয় দৰ্শকৰ মাজত যথেষ্ট জনপ্ৰিয় আছিল।

১৯৫০ৰ দশকত তেওঁৰ কেইবাখনো ছবি দশকৰ সৰ্বাধিক উপাৰ্জনকাৰী ছবিৰ তালিকাত স্থান লাভ কৰিছিল। সেই সময়ত তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ অন্যতম সৰ্বাধিক পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰা অভিনেতা আছিল। প্ৰতিখন ছবিৰ বাবে তেওঁ প্ৰায় এক লাখ টকা পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰিছিল বুলি বিভিন্ন জীৱনীমূলক বিৱৰণত উল্লেখ আছে।

১৯৬০ৰ দশকৰ উল্লেখযোগ্য ছবি

১৯৬১ চনত দিলীপ কুমাৰে নিজে প্ৰযোজনা কৰা গংগা যমুনা ছবিখন মুক্তি পায়। ছবিখনত তেওঁৰ বিপৰীতে বৈজয়ন্তীমালাই অভিনয় কৰিছিল আৰু তেওঁৰ ভায়েক নাছিৰ খানেও এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনত গ্ৰাম্য সমাজৰ জীৱন, সামাজিক বৈষম্য, আইন-শৃংখলা আৰু মানৱীয় সংঘাতৰ ছবি দাঙি ধৰা হৈছিল। দিলীপ কুমাৰৰ অভিনয়ৰ উপৰি ছবিখনৰ নিৰ্মাণতো তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য সৃজনশীল অৱদান আছিল।

গংগা যমুনা ছবিখনে ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ পুৰস্কাৰত বিশেষ স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰতো ছবিখনে সন্মান লাভ কৰি ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ গৌৰৱ বৃদ্ধি কৰিছিল।

১৯৬২ চনত ব্ৰিটিছ পৰিচালক ডেভিড লীনে তেওঁক লৰেন্স অৱ আৰেবিয়া ছবিত শ্বৰীফ আলীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিবলৈ প্ৰস্তাৱ দিছিল। কিন্তু দিলীপ কুমাৰে সেই প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ নকৰিলে। অৱশেষত চৰিত্ৰটোত মিছৰৰ অভিনেতা ওমৰ শ্বৰীফে অভিনয় কৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত বিশেষ খ্যাতি লাভ কৰে।

১৯৬৪ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত লিডাৰ ছবিখনে তেওঁৰ পূৰ্বৰ ছবিসমূহৰ তুলনাত কম ব্যৱসায়িক সফলতা লাভ কৰে। ১৯৬৬ চনত দিল দিয়া দৰ্দ লিয়া ছবিৰ নিৰ্মাণ আৰু পৰিচালনাৰ কামতো তেওঁ জড়িত আছিল, যদিও পৰিচালক হিচাপে তেওঁ বিশেষ সাফল্য লাভ কৰিব নোৱাৰিলে।

১৯৬৭ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ৰাম ঔৰ শ্যাম ছবিখনত তেওঁ যমজ ভাতৃ ৰাম আৰু শ্যাম—দুয়োটা চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। তেওঁৰ অভিনয়ৰ বৈচিত্ৰ্যই দৰ্শকক মুগ্ধ কৰে আৰু ছবিখনে বক্স অফিচত সফলতা লাভ কৰে।

১৯৬৮ চনত তেওঁ আদমী আৰু শুনঘৰ্ষ ছবিত অভিনয় কৰে। শুনঘৰ্ষ ছবিখনত বৈজয়ন্তীমালাৰ সৈতে তেওঁ পুনৰ অভিনয় কৰিছিল। দুয়োজনে একেলগে কেইবাখনো সফল ছবিত কাম কৰি হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় যুটী হিচাপে পৰিচিত হৈছিল।

১৯৭০ৰ দশক আৰু অভিনয় জীৱনৰ বিৰতি

১৯৭০ৰ দশকত দিলীপ কুমাৰৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনত কিছু উত্থান-পতন দেখা যায়। দাস্তান ছবিখন ব্যৱসায়িকভাৱে সফল হোৱা নাছিল। ১৯৭০ চনত তেওঁ পত্নী সায়ৰা বানুৰ সৈতে গোপী ছবিত অভিনয় কৰে। সেই বছৰতে তেওঁ বাংলা ছবি সাগিনা মাহাতোতো অভিনয় কৰিছিল। ১৯৭৪ চনত একে কাহিনীৰ হিন্দী সংস্কৰণ সাগিনা নিৰ্মাণ কৰা হয়।

১৯৭৬ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত বৈৰাগ ছবিখনত দিলীপ কুমাৰে পিতৃ আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰৰ তিনিটা পৃথক চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। অভিনয়ৰ ক্ষেত্ৰত ই আছিল তেওঁৰ আন এক উল্লেখযোগ্য প্ৰয়াস। অৱশ্যে ছবিখনে বক্স অফিচত বিশেষ সফলতা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে।

ৰাম ঔৰ শ্যাম ছবিত ভয়াতুৰ ৰাম আৰু সাহসী শ্যামৰ দ্বৈত চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। তথাপি সেই সময়ছোৱাত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ পৰিৱৰ্তিত ধাৰা আৰু নতুন অভিনেতাসকলৰ উত্থানৰ ফলত তেওঁ বহু ছবিৰ মুখ্য চৰিত্ৰৰ প্ৰস্তাৱৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলগীয়া হয়। ৰাজেশ খান্না, সঞ্জীৱ কুমাৰ আদি অভিনেতাই মুখ্য চৰিত্ৰত জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰাৰ সময়ত দিলীপ কুমাৰে চলচ্চিত্ৰ জগতত তুলনামূলকভাৱে কম সক্ৰিয় হৈ পৰিছিল।

১৯৮০ৰ দশকত পুনৰ উত্থান

১৯৮১ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত ক্ৰান্তি ছবিৰ জৰিয়তে দিলীপ কুমাৰে পুনৰ শক্তিশালীভাৱে চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে। মনোজ কুমাৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এই ছবিখনত তেওঁ এজন বিপ্লৱীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনত মনোজ কুমাৰ, শশী কাপুৰ, হেমা মালিনী আৰু শত্ৰুঘ্ন সিনহাৰ দৰে প্ৰখ্যাত অভিনেতা-অভিনেত্ৰীয়ে অভিনয় কৰিছিল। ক্ৰান্তি সেই বছৰৰ অন্যতম সফল ছবি হিচাপে পৰিগণিত হয়।

১৯৮২ চনত সুভাষ ঘাইৰ বিধাতা ছবিত সঞ্জয় দত্ত, সঞ্জীৱ কুমাৰ আৰু শাম্মী কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰি তেওঁ পুনৰ দৰ্শকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰে। একে বছৰতে মুক্তিপ্ৰাপ্ত ৰমেশ ছিপ্পীৰ শক্তি ছবিত তেওঁ অমিতাভ বচ্চনৰ সৈতে অভিনয় কৰে। পিতৃ-পুত্ৰৰ মাজৰ সংঘাত আৰু কৰ্তব্যবোধৰ আধাৰত নিৰ্মিত ছবিখনে যথেষ্ট সফলতা লাভ কৰিছিল। এই ছবিৰ অভিনয়ৰ বাবে দিলীপ কুমাৰে তেওঁৰ অষ্টম আৰু অন্তিম শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে।

১৯৮৪ চনত যশ চোপ্ৰা পৰিচালিত মশাল ছবিত তেওঁ অনিল কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ছবিখন বক্স অফিচত বিশেষ সফল নহ'লেও দিলীপ কুমাৰৰ অভিনয়ে সমালোচকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰে। একে বছৰতে মুক্তিপ্ৰাপ্ত দুনিয়া ছবিত তেওঁ ঋষি কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ১৯৮৬ চনত ধৰম অধিকাৰী ছবিতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

১৯৮৬ চনত সুভাষ ঘাইৰ কৰ্মা ছবিত দিলীপ কুমাৰে প্ৰখ্যাত অভিনেত্ৰী নূতনৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ইয়াৰ বহু বছৰ আগতে নিৰ্মাণ আৰম্ভ হোৱা কিন্তু অসমাপ্ত হৈ থকা শিকৱা ছবিতো তেওঁলোক একেলগে অভিনয় কৰিছিল। ১৯৮৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত কানুন আপনা আপনা ছবিত তেওঁ পুনৰ নূতনৰ সৈতে অভিনয় কৰে।

১৯৯০ৰ দশক আৰু শেষৰ ছবিসমূহ

১৯৯১ চনত সুভাষ ঘাই পৰিচালিত সৌদাগৰ ছবিত দিলীপ কুমাৰে ৰাজ কুমাৰৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ১৯৫৯ চনৰ পইগাম ছবিৰ পিছত এইখন আছিল দুয়োৰে আন এখন উল্লেখযোগ্য একেলগে কৰা ছবি। সৌদাগৰ বক্স অফিচত সফল হৈছিল আৰু দিলীপ কুমাৰৰ দীৰ্ঘদিনীয়া জনপ্ৰিয়তা পুনৰ প্ৰমাণিত হৈছিল।

চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা অনবদ্য অৱদানৰ স্বীকৃতি হিচাপে তেওঁ ১৯৯৪ চনত দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা লাভ কৰে। তেওঁ ফিল্মফেয়াৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটাও লাভ কৰিছিল।

১৯৯৮ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত কিলা ছবিখন আছিল তেওঁৰ শেষৰ মুক্তিপ্ৰাপ্ত ছবি। ছবিখনে অৱশ্যে বিশেষ ব্যৱসায়িক সফলতা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে।

তেওঁৰ মোগল-ই-আজম আৰু নয়া দৌৰ ছবিৰ ৰঙীন সংস্কৰণ ক্ৰমে ২০০৪ আৰু ২০০৮ চনত মুক্তি দিয়া হৈছিল। আগ কা দৰিয়া নামৰ এখন ছবিৰ সৈতে তেওঁ জড়িত আছিল যদিও ছবিখন মুক্তি লাভ নকৰিলে। অমিতাভ বচ্চন আৰু শ্বাহৰুখ খানৰ সৈতে সুভাষ ঘাইৰ মাদাৰলেণ্ড নামৰ এখন ছবিত অভিনয় কৰাৰ পৰিকল্পনাও কৰা হৈছিল। কিন্তু প্ৰকল্পটো শেষত বাতিল হয়।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক

দিলীপ কুমাৰৰ ব্যক্তিগত জীৱনো সংবাদ মাধ্যম আৰু চলচ্চিত্ৰপ্ৰেমীৰ মাজত চৰ্চাৰ বিষয় আছিল। মোগল-ই-আজম ছবিৰ কামৰ সময়ত তেওঁ আৰু মধুবালাৰ মাজত প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল বুলি জীৱনীমূলক বিৱৰণত উল্লেখ আছে। তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক প্ৰায় সাত বছৰ স্থায়ী হৈছিল।

নয়া দৌৰ ছবিৰ বাহিৰত দৃশ্যগ্ৰহণক কেন্দ্ৰ কৰি মধুবালাৰ পিতৃৰ সৈতে প্ৰযোজক পক্ষৰ আইনী বিবাদৰ সৃষ্টি হৈছিল। সেই গোচৰত দিলীপ কুমাৰে প্ৰযোজকৰ পক্ষত সাক্ষ্য দিয়াৰ পিছত তেওঁলোকৰ সম্পৰ্কৰ অৱনতি ঘটে বুলি প্ৰচলিত বিৱৰণত কোৱা হয়। মোগল-ই-আজম ছবিৰ পিছত তেওঁলোক দুয়োজনে আৰু একেলগে কোনো ছবিত অভিনয় কৰা নাছিল।

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে কিছুমান গুজৱ-আলোচনীত দিলীপ কুমাৰ আৰু বৈজয়ন্তীমালাৰ মাজত প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক থকা বুলি প্ৰকাশ পাইছিল। অৱশ্যে এনে ব্যক্তিগত সম্পৰ্কৰ বিষয়ে সকলো দাবী নিশ্চিত তথ্যৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত নহয়। চলচ্চিত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ যুটী কিন্তু যথেষ্ট জনপ্ৰিয় আছিল।

১৯৬৬ চনৰ ১১ অক্টোবৰত দিলীপ কুমাৰে নিজৰ তুলনাত ২২ বছৰ সৰু অভিনেত্ৰী সায়ৰা বানুৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। তেওঁলোকৰ দাম্পত্য জীৱন দীৰ্ঘস্থায়ী আছিল। অৱশ্যে ১৯৮১ চনত তেওঁ আসমা ৰেহমান নামৰ এগৰাকী মহিলাক দ্বিতীয় পত্নী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। সেই বিবাহ ১৯৮৩ চনৰ জানুৱাৰী মাহত সমাপ্ত হয়। ইয়াৰ পিছত সায়ৰা বানু আৰু দিলীপ কুমাৰে একেলগে জীৱন অতিবাহিত কৰে।

দিলীপ কুমাৰ আৰু সায়ৰা বানুৰ কোনো জীৱিত সন্তান নাছিল। তেওঁৰ আত্মজীৱনী দিলীপ কুমাৰ: দ্য ছাবষ্টেন্স এণ্ড দ্য শ্বেডোত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ১৯৭২ চনত সায়ৰা বানু গৰ্ভৱতী হৈছিল। কিন্তু গৰ্ভাৱস্থাৰ অষ্টম মাহত তেওঁৰ উচ্চ ৰক্তচাপ বৃদ্ধি পোৱা আৰু নাড়ীৰ জটিলতাৰ ফলত শিশুটিক বচাব পৰা নগ'ল। এই ঘটনাই দুয়োৰে জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

ভাষাজ্ঞান আৰু পৰিয়াল

দিলীপ কুমাৰ বহু ভাষাত দক্ষ আছিল। তেওঁৰ মাতৃভাষা আছিল হিন্দকো। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ উৰ্দু, হিন্দী, পঞ্জাবী, অৱধী, ভোজপুৰী, মাৰাঠী, ইংৰাজী, বাংলা, গুজৰাটী, পশ্তু আৰু ফাৰ্চী ভাষাৰ সৈতে পৰিচিত আছিল।

তেওঁৰ সৰু ভায়েক নাছিৰ খান (১৯২৪–১৯৭৪) এজন উল্লেখযোগ্য অভিনেতা আছিল। পৰিয়ালৰ আন দুই ভায়েক আছলাম খান আৰু এহছান খান ২০২০ চনত ক'ভিড-১৯ত আক্ৰান্ত হোৱাৰ পিছত মৃত্যুবৰণ কৰে।

দিলীপ কুমাৰে নিজৰ কৰ্মজীৱনৰ উপৰি পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ শিক্ষা আৰু উন্নতিৰ বাবেও সহায়-সহযোগিতা আগবঢ়াইছিল বুলি তেওঁৰ জীৱনীমূলক গ্ৰন্থত উল্লেখ আছে।

ৰাজনীতি, সমাজসেৱা আৰু জনহিতকৰ কাম

দিলীপ কুমাৰ কেৱল এজন সফল অভিনেতাই নাছিল; তেওঁ সামাজিক কাম-কাজৰ সৈতেও জড়িত আছিল। ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ মনোনীত সদস্য হিচাপে তেওঁ ২০০০ চনৰ ৩ এপ্ৰিলৰ পৰা ২০০৬ চনৰ ২ এপ্ৰিললৈ ৰাজ্যসভাৰ সদস্য আছিল। সংসদৰ সদস্য হিচাপে তেওঁ মহাৰাষ্ট্ৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল।

তেওঁ বিভিন্ন দাতব্য আৰু জনহিতকৰ কামত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত অভিনেতা তথা সমাজকৰ্মী সুনীল দত্ত আৰু অলিভাৰ এণ্ড্ৰেডৰ সৈতে মিলি তেওঁ মুম্বাইৰ জগাৰ্ছ পাৰ্কৰ পৰিকল্পনাৰ সৈতে জড়িত আছিল। নিজৰ সাংসদ উন্নয়ন পুঁজিৰ এটা অংশ বান্দ্ৰাৰ বেণ্ডষ্টেণ্ড প্ৰমেনেড আৰু ইয়াৰ উদ্যানসমূহৰ নিৰ্মাণ তথা উন্নয়নৰ কামতো ব্যয় কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

১৯৬০ চনত স্বাধীনতা সংগ্ৰামী খান আব্দুল গফ্ফাৰ খানে চেন্নাইৰ মীনাম্বাক্কম বিমানবন্দৰত উপস্থিত হোৱাৰ সময়ত দিলীপ কুমাৰে তেওঁক আদৰণি জনাইছিল বুলি বিভিন্ন বিৱৰণত প্ৰকাশ পাইছে।

বঁটা আৰু সন্মান

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে দিলীপ কুমাৰে দেশ-বিদেশৰ বহু সন্মান লাভ কৰিছিল। তাৰে কেইটামান উল্লেখযোগ্য সন্মান হ'ল—

• পদ্মভূষণ (১৯৯১): ভাৰতৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান।
• দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা (১৯৯৪): ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান।
• এন. টি. আৰ. ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা (১৯৯৭): অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ চৰকাৰৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা সন্মান।
• নিশান-ই-ইমতিয়াজ (১৯৯৮): পাকিস্তানৰ সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান।
• পদ্মবিভূষণ (২০১৫): ভাৰতৰ দ্বিতীয় সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান।
• ফিল্মফেয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা বঁটা: মুঠ আঠবাৰ লাভ কৰিছিল।
• ফিল্মফেয়াৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা: চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ দীৰ্ঘদিনীয়া অৱদানৰ স্বীকৃতি।

১৯৮০ চনত তেওঁ বোম্বাইৰ শ্বেৰিফ হিচাপে নিযুক্ত হৈছিল। এই পদটো আছিল এক সন্মানীয় অসামৰিক পদ।

১৯৬১ চনৰ গংগা যমুনা ছবিখনে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত স্বীকৃতি লাভ কৰাৰ উপৰি বিদেশৰ চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱসমূহতো সন্মান অৰ্জন কৰিছিল। ছবিখনৰ জৰিয়তে দিলীপ কুমাৰে অভিনয়ৰ লগতে চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰতো নিজৰ দক্ষতাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰিছিল।

দিলীপ কুমাৰৰ অভিনয়শৈলীয়ে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ বহু অভিনেতাক প্ৰভাৱিত কৰিছিল। শ্বাহৰুখ খানেও বিভিন্ন সময়ত দিলীপ কুমাৰক নিজৰ অভিনয় জীৱনৰ অন্যতম প্ৰেৰণাৰ উৎস হিচাপে উল্লেখ কৰিছে।

আত্মজীৱনী আৰু সাহিত্যিক অৱদান

দিলীপ কুমাৰৰ আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থ দিলীপ কুমাৰ: দ্য ছাবষ্টেন্স এণ্ড দ্য শ্বেডো ২০১৪ চনত হে হাউছ পাব্লিছাৰ্ছ (ইণ্ডিয়া) প্ৰাইভেট লিমিটেডৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত হয়। উদয়তৰা নায়াৰে সংকলন আৰু লিপিবদ্ধ কৰা এই গ্ৰন্থখনত অভিনেতাজনৰ ব্যক্তিগত জীৱন, কৰ্মজীৱন, প্ৰেম, বিবাহ, পাৰিবাৰিক অভিজ্ঞতা আৰু চলচ্চিত্ৰ জগতৰ বহু স্মৰণীয় ঘটনাৰ বিৱৰণ পোৱা যায়।

এই গ্ৰন্থখনে দিলীপ কুমাৰৰ জীৱনৰ বহু অজানা দিশৰ বিষয়ে পাঠকক অৱগত কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁৰ জীৱনৰ সফলতা, সংগ্ৰাম, ব্যক্তিগত বেদনা আৰু পেছাগত সিদ্ধান্তসমূহৰ বিষয়ে জানিবলৈ সুযোগ পোৱা যায়।

মৃত্যু আৰু অমৰ ঐতিহ্য

দীঘলীয়া আৰু গৌৰৱোজ্জ্বল অভিনয় জীৱনৰ অন্তত ২০২১ চনৰ ৭ জুলাইত মুম্বাইত দিলীপ কুমাৰৰ মৃত্যু হয়। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল ৯৮ বছৰ।

দিলীপ কুমাৰ কেৱল এজন জনপ্ৰিয় অভিনেতা নাছিল; তেওঁ আছিল ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ অভিনয়শৈলীৰ পৰিৱৰ্তনৰ এগৰাকী পথপ্ৰদৰ্শক। চৰিত্ৰৰ গভীৰতা, আৱেগৰ সূক্ষ্ম প্ৰকাশ, সংলাপৰ সংযত ব্যৱহাৰ আৰু অভিনয়ৰ স্বাভাৱিকতাই তেওঁক আন অভিনেতাসকলৰ পৰা পৃথক কৰি তুলিছিল।

দেৱদাস, মোগল-ই-আজম, গংগা যমুনা, নয়া দৌৰ, কোহিনূৰ, ৰাম ঔৰ শ্যাম আৰু শক্তিৰ দৰে ছবিত তেওঁৰ অভিনয় আজিও দৰ্শকৰ স্মৃতিত সজীৱ হৈ আছে।

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ ইতিহাসত দিলীপ কুমাৰৰ নাম সদায় সন্মান আৰু শ্ৰদ্ধাৰে স্মৰণ কৰা হ'ব। তেওঁৰ অভিনয়, কৰ্মনিষ্ঠা আৰু শিল্পকলাৰ প্ৰতি থকা গভীৰ নিষ্ঠাই ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ অভিনেতা-অভিনেত্ৰীসকলকো অনুপ্ৰাণিত কৰি থাকিব।

চিৰসেউজ চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা দেৱ আনন্দ

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শিক্ষা

ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ চিৰসেউজ অভিনেতা দেৱ আনন্দৰ জন্ম ১৯২৩ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ পঞ্জাবৰ গুৰদাসপুৰ জিলাৰ শকৰগড় তহচিলত হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ কিশোৰীলাল আনন্দ পেছাত এগৰাকী প্ৰসিদ্ধ অধিবক্তা আছিল। চাৰিজন ভাতৃৰ ভিতৰত দেৱ আনন্দ আছিল তৃতীয়জন। তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ মনমোহন আনন্দে গুৰদাসপুৰ জিলাত অধিবক্তা হিচাপে কৰ্মৰত আছিল। আন এগৰাকী ভাতৃ আছিল চেতন আনন্দ আৰু কনিষ্ঠ ভাতৃ আছিল বিজয় আনন্দ। তেওঁৰ ভগ্নী শীলকান্তা কাপুৰ আছিল চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক শেখৰ কাপুৰৰ মাতৃ।

দেৱ আনন্দে ডেলহাউছিৰ ছেক্ৰেড হাৰ্ট স্কুলত মেট্ৰিক পৰ্যায়লৈকে পঢ়া-শুনা কৰিছিল। তাৰ পিছত ধৰমশালাৰ চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত লাহোৰৰ চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা ইংৰাজী বিষয়ত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে।

কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণি আৰু অভিনয়ৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ

স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ পিছত দেৱ আনন্দে ১৯৪০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে নিজৰ জন্মস্থান এৰি বোম্বে (বৰ্তমানৰ মুম্বাই)লৈ যায়। তাত তেওঁ চাৰ্চগেটৰ সামৰিক চেঞ্চৰ কাৰ্যালয়ত মাহে ৬৫ টকা দৰমহাত কেৰাণী হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে। পিছলৈ একেটা প্ৰতিষ্ঠানতে হিচাপ-নিকাচৰ কেৰাণী হিচাপে মাহে ৮৫ টকা দৰমহাত কাম কৰে।

তেওঁৰ ককায়েক চেতন আনন্দক ভাৰতীয় পিপলছ থিয়েটাৰ এছ’চিয়েচন (IPTA)ৰ সৈতে জড়িত হ’বলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। অশোক কুমাৰৰ অচ্যুত কন্যা আৰু কিস্মত আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় দেখি দেৱ আনন্দৰ মনতো অভিনয়ৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহ জন্মে।

এটা সাক্ষাৎকাৰত দেৱ আনন্দে কৈছিল যে প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰভাত ফিল্ম ষ্টুডিঅ’ৰ কাৰ্যালয়ত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত বাবুৰাও পাইয়ে তেওঁৰ ফালে চাইছিল। বাবুৰাও পাইয়ে পিছত কৈছিল যে দেৱ আনন্দৰ হাঁহি, সুন্দৰ চকু আৰু প্ৰবল আত্মবিশ্বাসে তেওঁক আকৰ্ষিত কৰিছিল। তেওঁৰ বিশ্বাস হৈছিল যে এই যুৱকজনে চলচ্চিত্ৰ জগতত নিজৰ স্থান দখল কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব।

১৯৪৬ চনত নিৰ্মিত হম এক হ্যায় নামৰ চলচ্চিত্ৰখনত দেৱ আনন্দে এগৰাকী হিন্দু যুৱকৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। হিন্দু-মুছলমান ঐক্যৰ বাৰ্তা বহন কৰা এই চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ বিপৰীতে কমলা কোটনিছ অভিনয় কৰিছিল।

এই চলচ্চিত্ৰখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়তে দেৱ আনন্দৰ সৈতে অভিনেতা আৰু পৰিচালক গুৰু দত্তৰ বন্ধুত্ব গঢ়ি উঠে। দুয়োজনে প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল যে তেওঁলোকৰ মাজত যিজনে প্ৰথমে চলচ্চিত্ৰ জগতত সফলতা লাভ কৰিব, তেওঁ আনজনকো সফল হোৱাত সহায় কৰিব। তেওঁলোকে এই কথাও ঠিক কৰিছিল যে দেৱ আনন্দে চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা কৰিলে গুৰু দত্তই পৰিচালনা কৰিব আৰু গুৰু দত্তই চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা কৰিলে দেৱ আনন্দে অভিনয় কৰিব।

সুৰাইয়াৰ সৈতে প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক

১৯৪০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে এগৰাকী গায়িকা-অভিনেত্ৰী সুৰাইয়াৰ সৈতে দেৱ আনন্দে একাধিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে। দুয়োজনে বিদ্যা (১৯৪৮), জিদ্দী (১৯৪৯), শায়েৰ (১৯৪৯), আফছৰ (১৯৫০), নীলী (১৯৫০), দো সিতাৰে (১৯৫১) আৰু সোনম (১৯৫১) আদি চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল। এই চলচ্চিত্ৰসমূহে দৰ্শকৰ মাজত যথেষ্ট জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

সেই সময়ত সুৰাইয়া এগৰাকী প্ৰতিষ্ঠিত তাৰকা আছিল। তেওঁ বহু ক্ষেত্ৰত দেৱ আনন্দতকৈ অধিক পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰিছিল। দুয়োৰে মাজত প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠাৰ কথাও চলচ্চিত্ৰ জগতত চৰ্চিত হৈছিল।

বিদ্যা চলচ্চিত্ৰৰ ‘কিনাৰে কিনাৰে চলে যায়েংগে’ গীতটোৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়ত তেওঁলোকে যিখন নাৱত উঠি অভিনয় কৰিছিল, সেই নাওখন ডুবিবলৈ ধৰিছিল। সেই বিপদৰ সময়ত দেৱ আনন্দে সুৰাইয়াক উদ্ধাৰ কৰিছিল বুলি জনা যায়। এই ঘটনাৰ পিছত দুয়োৰে মাজৰ ঘনিষ্ঠতা বৃদ্ধি পায়।

প্ৰথম অৱস্থাত সুৰাইয়াৰ পৰিয়ালেও দেৱ আনন্দক আদৰ-সাদৰ কৰিছিল। জীত চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়ত দুয়োজনে বিবাহৰ পৰিকল্পনাও কৰিছিল। তেওঁলোকে সহ-অভিনেত্ৰী দুৰ্গা খোটে আৰু কামিনী কৌশলৰ সহায়ত চিঠি-পত্ৰৰ আদান-প্ৰদান কৰিছিল। আফছৰ চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়ত দেৱ আনন্দে সুৰাইয়াক প্ৰায় ৩,০০০ টকা মূল্যৰ হীৰাৰ আঙঠি উপহাৰ দিছিল বুলিও উল্লেখ পোৱা যায়।

কিন্তু দেৱ আনন্দ হিন্দু আৰু সুৰাইয়া মুছলমান হোৱা বাবে সুৰাইয়াৰ মাতামহীয়ে এই প্ৰেমৰ সম্পৰ্কৰ বিৰোধিতা কৰে। পৰিয়ালৰ বাধাৰ ফলত সুৰাইয়াই দেৱ আনন্দৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হ’ব নোৱাৰিলে আৰু পিছলৈ তেওঁৰ সৈতে অভিনয় কৰাও বন্ধ কৰে। দো সিতাৰে তেওঁলোকৰ একেলগে অভিনীত শেষৰ ফালৰ চলচ্চিত্ৰসমূহৰ এখন আছিল। সুৰাইয়াই গোটেই জীৱন অবিবাহিত হৈ থকাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল আৰু মৃত্যুৰ আগলৈকে সেই সিদ্ধান্তত অটল আছিল।

দেৱ আনন্দে বিভিন্ন সাক্ষাৎকাৰত সুৰাইয়াৰ সৈতে থকা প্ৰেমৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে মুকলিকৈ কৈছিল। ১৯৭২ চনৰ জুন মাহৰ ষ্টাৰডাষ্ট আলোচনী, ১৯৮৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ ষ্টাৰ এণ্ড ষ্টাইল আলোচনী আৰু ২০০২ চনত কৰণ থাপাৰৰ সৈতে হোৱা টেলিভিছন সাক্ষাৎকাৰতো তেওঁ এই সম্পৰ্কৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। সুৰাইয়াৰ মৃত্যুৰ পিছতো চিমি গাৰেৱালকে ধৰি বিভিন্ন সাক্ষাৎগ্ৰহণকাৰীৰ আগত তেওঁ এই প্ৰেমৰ স্মৃতি ৰোমন্থন কৰিছিল।

জিদ্দী চলচ্চিত্ৰ আৰু নবকেতন ফিল্মছৰ প্ৰতিষ্ঠা

দেৱ আনন্দৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সুযোগ আহিছিল অভিনেতা অশোক কুমাৰৰ জৰিয়তে। ১৯৪৮ চনত অশোক কুমাৰে বোম্বে টকীজৰ বেনাৰত নিৰ্মিত জিদ্দী চলচ্চিত্ৰত কামিনী কৌশলৰ বিপৰীতে মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ সুযোগ দেৱ আনন্দক দিছিল। চলচ্চিত্ৰখন মুক্তি পোৱাৰ পিছত বাণিজ্যিকভাৱে সফল হয়।

এই সফলতাৰ পিছত দেৱ আনন্দে নিজেও চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনাৰ কথা চিন্তা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। জিদ্দী চলচ্চিত্ৰৰ সংগীতেও বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল। এই চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে লতা মংগেশকাৰ আৰু কিশোৰ কুমাৰৰ সংগীত-যাত্ৰাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় জড়িত হৈ আছে। চলচ্চিত্ৰখনৰ ‘মৰনে কি দুয়ায়েঁ ক্যুঁ মাংগুঁ’ গীতটোৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়ত কিশোৰ কুমাৰ আৰু দেৱ আনন্দৰ মাজত বন্ধুত্ব অধিক গভীৰ হয়।

১৯৪৯ চনত দেৱ আনন্দে নিজৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা প্ৰতিষ্ঠান নবকেতন ফিল্মছ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। প্ৰতিষ্ঠানটোৰ নাম তেওঁৰ ককায়েক চেতন আনন্দৰ পুত্ৰ কেতনৰ নামৰ পৰা লোৱা হৈছিল। ‘নবকেতন’ শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে নতুন পতাকা বা নতুন পৰিচয়ৰ প্ৰতীক। এই প্ৰতিষ্ঠানৰ অধীনত পৰৱৰ্তী সময়ত বহু স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

১৯৫০ চনৰ নিৰালা চলচ্চিত্ৰত দেৱ আনন্দে মধুবালাৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল। পিছলৈ দুয়োজনে কেইবাখনো জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে।

বাজী আৰু গুৰু দত্তৰ সৈতে সহযোগিতা

১৯৫১ চনত মুক্তি পোৱা অপৰাধ-ৰহস্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ বাজী দেৱ আনন্দৰ কৰ্মজীৱনৰ আন এখন উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ। তেওঁ এই চলচ্চিত্ৰখন পৰিচালনা কৰিবলৈ নিজৰ বন্ধু গুৰু দত্তক বাছি লৈছিল। চলচ্চিত্ৰখনত দেৱ আনন্দ, গীতা বালি আৰু কল্পনা কাৰ্তিকে অভিনয় কৰিছিল।

*বাজী*ক ১৯৫০-ৰ দশকৰ নগৰীয়া অপৰাধভিত্তিক হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ বিকাশত প্ৰভাৱ পেলোৱা এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ চলচ্চিত্ৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই ছবিৰ জৰিয়তে গুৰু দত্তই পৰিচালক হিচাপে আৰু কল্পনা কাৰ্তিকে নায়িকা হিচাপে বিশেষ পৰিচিতি লাভ কৰে।

ইয়াৰ পিছত দেৱ আনন্দ আৰু কল্পনা কাৰ্তিকে আঁধিয়াঁ (১৯৫২), টেক্সি ড্ৰাইভাৰ (১৯৫৪), হাউছ নম্বৰ ৪৪ (১৯৫৫) আৰু নৌ দো গ্যাৰাহ (১৯৫৭) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই চলচ্চিত্ৰসমূহৰ কিছুমানে বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰিছিল।

টেক্সি ড্ৰাইভাৰ চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়ত দেৱ আনন্দ আৰু কল্পনা কাৰ্তিকৰ মাজত প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে। দেৱ আনন্দে তেওঁক বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে। ১৯৫৪ চনত চলচ্চিত্ৰখন মুক্তি পোৱাৰ পিছত দুয়োজনে সৰলভাৱে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।

১৯৫৬ চনত তেওঁলোকৰ পুত্ৰ সন্তান সুনীল আনন্দৰ জন্ম হয়। পিছলৈ তেওঁলোকৰ কন্যা সন্তান দেৱীনাৰো জন্ম হয়। বিবাহৰ পিছত কল্পনা কাৰ্তিকে অভিনয় জগতৰ পৰা আঁতৰি আহে। নৌ দো গ্যাৰাহ তেওঁলোকৰ যুটী হিচাপে অভিনীত শেষৰ উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰসমূহৰ এখন।

১৯৫০-ৰ দশকত জনপ্ৰিয়তাৰ শীৰ্ষত

দেৱ আনন্দৰ কথা কোৱাৰ দ্ৰুত ভংগী, সংলাপ প্ৰক্ষেপণৰ সময়ত শৰীৰৰ বিশেষ ভংগিমা আৰু স্বকীয় সাজ-পোছাক তেওঁৰ অভিনয়ৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল। ১৯৫০-ৰ দশকত তেওঁ মুনিমজী (১৯৫৫), হাউছ নম্বৰ ৪৪ (১৯৫৫), পকেটমাৰ (১৯৫৬), ফাণ্টুচ (১৯৫৬), চি আই ডি (১৯৫৬) আৰু পেইং গেষ্ট (১৯৫৭) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰি জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰে।

সেই সময়ত তেওঁৰ অভিনীত বহু চলচ্চিত্ৰত ৰহস্য, নগৰীয়া জীৱন, অপৰাধ আৰু প্ৰেমৰ কাহিনী একেলগে উপস্থাপন কৰা হৈছিল। ফাণ্টুচ (১৯৫৬) আৰু এক কে বাদ এক (১৯৫৯) তেওঁৰ সেই সময়ৰ উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত পৰে।

১৯৫৬ চনত তেওঁ নতুনকৈ চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰা ৱাহিদা ৰেহমানৰ সৈতে চি আই ডি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকক ছোলহৱাঁ ছাল (১৯৫৮), কালা বজাৰ (১৯৬০), বাত এক ৰাত কি (১৯৬২) আৰু আন কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত একেলগে দেখা গৈছিল। ৰূপ কী ৰাণী চোৰোঁ কা ৰাজা (১৯৬১) আৰু *প্ৰেম পূজাৰী*তো তেওঁলোকৰ অভিনয়ৰ উল্লেখ পোৱা যায়।

১৯৫৫ চনত মুক্তি পোৱা ইনছানিয়ত চলচ্চিত্ৰত দেৱ আনন্দে দিলীপ কুমাৰৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল। ১৯৫৮ চনৰ কালা পানী চলচ্চিত্ৰত মধুবালা আৰু নলিনী জয়ন্তৰ সৈতে অভিনয় কৰি তেওঁ বিশেষ সাফল্য লাভ কৰে। এই চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰিছিল।

দেৱ আনন্দে কেৱল ৰোমাণ্টিক নায়কৰ চৰিত্ৰতেই সীমাবদ্ধ নাছিল। জাল (১৯৫২) চলচ্চিত্ৰত তেওঁ চোৰাং ব্যৱসায়ীৰ চৰিত্ৰত আৰু দুশমন (১৯৫৭) চলচ্চিত্ৰত পলাতক অপৰাধীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। কালা বজাৰত তেওঁ ক’লা বজাৰৰ সৈতে জড়িত এজন ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

তেওঁৰ ট্ৰেজেডীধৰ্মী চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত পকেটমাৰ (১৯৫৬), কালা পানী (১৯৫৮), বম্বে কা বাবু (১৯৬০) আৰু শৰাবী (১৯৬৪) উল্লেখযোগ্য। এই চলচ্চিত্ৰসমূহতো তেওঁ অভিনয়ৰ দক্ষতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

১৯৫০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ পৰা ১৯৬০-ৰ দশকৰ মাজভাগলৈকে হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত দিলীপ কুমাৰ, ৰাজ কাপুৰ আৰু দেৱ আনন্দক তিনিগৰাকী প্ৰধান নায়ক হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। তেওঁলোকৰ অভিনয়শৈলী, ব্যক্তিত্ব আৰু চলচ্চিত্ৰ নিৰ্বাচনে হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

ৰোমাণ্টিক নায়ক হিচাপে দেৱ আনন্দ

১৯৬০-ৰ দশকত দেৱ আনন্দে বিভিন্ন অভিনেত্ৰীৰ সৈতে অভিনয় কৰি নিজৰ ৰোমাণ্টিক নায়কৰ ভাবমূৰ্তি অধিক সুদৃঢ় কৰে। নূতনৰ সৈতে মঞ্জিল আৰু তেৰে ঘৰ কে সামনে, মীনা কুমাৰীৰ সৈতে কিনাৰে কিনাৰে, মালা সিনহাৰ সৈতে মায়া, সাধনা শিৱদাসানীৰ সৈতে আছলী-নকলী, আশা পাৰেখৰ সৈতে জব প্যাৰ কিছি ছে হোতা হ্যায় আৰু মহল আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

তীন দেৱিয়াঁ চলচ্চিত্ৰত কল্পনা, চিমি গাৰেৱাল আৰু নন্দাৰ সৈতে তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। এই ছবিখনত তেওঁ এগৰাকী নাৰীৰ পৰা আন এগৰাকী নাৰীৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱা এজন প্লে-বয়ৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

১৯৬১ চনত মুক্তি পোৱা হম দোনো দেৱ আনন্দৰ কৰ্মজীৱনৰ আন এখন উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ। ছবিখনত তেওঁ সাধনা শিৱদাসানীৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল আৰু দ্বৈত চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল। প্ৰেমত বাধা পোৱাৰ পিছত সেনাবাহিনীত যোগদান কৰা এজন যুৱকৰ কাহিনী এই ছবিখনৰ অন্যতম দিশ। জয়দেৱে ছবিখনৰ সংগীত পৰিচালনা কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখনে দৰ্শকৰ পৰা যথেষ্ট সমাদৰ লাভ কৰে।

গাইড—এখন স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰ

দেৱ আনন্দৰ অভিনয় জীৱনৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ হৈছে গাইড। আৰ. কে. নাৰায়ণৰ একে নামৰ উপন্যাসৰ আধাৰত নিৰ্মিত এই চলচ্চিত্ৰখনৰ চিত্ৰনাট্য আৰু চলচ্চিত্ৰ ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত দেৱ আনন্দে বিশেষ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁৰ বিপৰীতে ৱাহিদা ৰেহমানে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৬৫ চনত মুক্তি পোৱা ছবিখন একে সময়তে হিন্দী আৰু ইংৰাজী ভাষাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। দেৱ আনন্দৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ বিজয় আনন্দে ছবিখন পৰিচালনা কৰিছিল।

চলচ্চিত্ৰখনত দেৱ আনন্দে ৰাজু নামৰ এগৰাকী কথক আৰু পথ-প্ৰদৰ্শকৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ৰোজী নামৰ এগৰাকী মহিলাৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক, ৰোজীৰ ব্যক্তিস্বাধীনতা আৰু নিজৰ জীৱনৰ ভুল-শুদ্ধৰ মাজত ৰাজুৰ মানসিক সংঘাত ছবিখনৰ মূল বিষয়বস্তুৰ অংশ।

গাইডত দেৱ আনন্দৰ অভিনয়ে সমালোচক আৰু দৰ্শকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰে। প্ৰেম, উচ্চাকাংক্ষা, ব্যক্তিস্বাধীনতা, নৈতিকতা আৰু আত্ম-উপলব্ধিৰ দৰে বিষয়সমূহ চলচ্চিত্ৰখনত সুন্দৰভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছিল।

ইয়াৰ পিছত বিজয় আনন্দ পৰিচালিত ৰহস্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ জুৱেল থিফত দেৱ আনন্দে বৈজয়ন্তীমালা, তনুজা, অঞ্জু মহেন্দ্ৰু, ফৰিয়াল আৰু হেলেনৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ছবিখন বাণিজ্যিকভাৱে সফল হয়।

১৯৭০ চনত মুক্তি পোৱা জনী মেৰা নাম চলচ্চিত্ৰত দেৱ আনন্দে হেমা মালিনীৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল। ছবিখন অত্যন্ত জনপ্ৰিয় হৈছিল আৰু হেমা মালিনীৰ তাৰকা-খ্যাতি অধিক বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৬৯ চনত দেৱ আনন্দে ষষ্ঠ মস্কো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ বিচাৰক হিচাপেও অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

১৯৭০-ৰ দশক—নতুন বিষয়বস্তু আৰু পৰিচালনাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ

দেৱ আনন্দে কেৱল অভিনেতা হিচাপেই নহয়, পৰিচালক আৰু প্ৰযোজক হিচাপেও নিজৰ স্বকীয় পৰিচয় গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ কিছুমান চলচ্চিত্ৰ মুক্তিৰ সময়ত বিশেষ বাণিজ্যিক সফলতা লাভ নকৰিলেও পিছলৈ সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব অৰ্জন কৰে।

১৯৭১ চনত মুক্তি পোৱা হৰে ৰাম হৰে কৃষ্ণ তেওঁৰ পৰিচালিত এখন উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ। নেপালৰ স্বয়ম্ভূনাথ আৰু ভক্তপুৰ অঞ্চলত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ছবিখনত সেই সময়ৰ হিপ্পী সংস্কৃতি, যুৱসমাজৰ মানসিকতা আৰু পৰিয়ালৰ পৰা বিচ্ছিন্নতাৰ বিষয়সমূহ উপস্থাপন কৰা হৈছিল।

এই ছবিখনৰ জৰিয়তে জীনত আমানে বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে। তেওঁৰ সাজ-পোছাক, অভিনয় আৰু ব্যক্তিত্বই দৰ্শকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। এই চলচ্চিত্ৰৰ পিছত দেৱ আনন্দক সমসাময়িক বিষয়বস্তুৰে চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা পৰিচালক হিচাপেও অধিক পৰিচিতি লাভ কৰা দেখা যায়।

১৯৭১ চনত তেওঁ জাহিদাৰ সৈতে গেম্বলাৰ চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত এ. জে. ক্ৰনিনৰ দ্য চিটাডেল উপন্যাসৰ আধাৰত নিৰ্মিত মেৰে অপনে নহয়, মেৰে স্বপ্নো কি ৰাণী নহয়, বৰং *মেৰে আপনে*ৰ পৰা পৃথক মেৰে স্বপ্ন শীৰ্ষক চলচ্চিত্ৰখনৰ কথাও তেওঁৰ কৰ্মজীৱনৰ বিৱৰণত উল্লেখ কৰা হয়। মূল লেখাত এই ছবিখনৰ নাম মেৰে স্বপ্ন বুলি উল্লেখ আছে।

১৯৭০-ৰ দশকত ৰাজ কাপুৰে আজি কাল ঔৰ কাল (১৯৭১) আৰু ধৰম কৰম (১৯৭৪) আদি ছবিত পিতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। দিলীপ কুমাৰক মুখ্য চৰিত্ৰত লৈ নিৰ্মাণ কৰা দাস্তান আৰু বৈৰাগ ছবিয়েও আশানুৰূপ বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰা নাছিল।

এই সময়ত দেৱ আনন্দ আৰু হেমা মালিনীক লৈ নিৰ্মিত শৰীফ বদমাশ, জান-এ-মন আৰু জোছিলা ছবিকেইখনেও বিশেষ সফলতা লাভ কৰিব পৰা নাছিল। জীনত আমানৰ সৈতে ইস্ক ইস্ক ইস্ক আৰু প্ৰেমশাস্ত্ৰ, প্ৰিয়া ৰাজবংশৰ সৈতে চাহেব বাহাদুৰ আদি ছবিও বাণিজ্যিকভাৱে বিফল হৈছিল।

কিন্তু ১৯৭৩ চনত শংকৰ মুখাৰ্জী পৰিচালিত বানাৰসী বাবু চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে দেৱ আনন্দে পুনৰ বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰে। ছবিখনত তেওঁ দ্বৈত চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ৰাখী আৰু যোগিতা বালীয়েও ছবিখনত অভিনয় কৰিছিল।

তাৰ পিছত তেওঁ শর্মিলা ঠাকুৰৰ সৈতে য়ে গুলিস্তাঁ হামাৰা, হেমা মালিনীৰ সৈতে ছুপা ৰুস্তম (১৯৭৩) আৰু আমীৰ গৰীব (১৯৭৪), জীনত আমানৰ সৈতে হীৰা পন্না (১৯৭৩), ৱাৰেণ্ট (১৯৭৫), কালাবাজ আৰু ডাৰ্লিং ডাৰ্লিং (১৯৭৭), আৰু পাৰবীন বাবীৰ সৈতে বুলেট (১৯৭৬) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

এই ছবিসমূহৰ কিছুমানে বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰে। জীনত আমান, টিনা মুনিম, ৰাখী, হেমা মালিনী আৰু পাৰবীন বাবীৰ সৈতে তেওঁৰ অভিনয়ৰ ৰসায়নে দেৱ আনন্দৰ চিৰসেউজ নায়কৰ ভাবমূৰ্তি অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে।

১৯৭৮ চনত ৫৫ বছৰ বয়সত টিনা মুনিমৰ সৈতে দেশ পৰদেশ চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনে সেই বছৰৰ উল্লেখযোগ্য বাণিজ্যিক সফল চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত স্থান লাভ কৰিছিল। বিভিন্ন ধৰণৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ বাবে তেওঁ বহুমুখী প্ৰতিভাসম্পন্ন অভিনেতা হিচাপেও পৰিচিত হয়।

জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ বিৰোধিতা আৰু ৰাজনৈতিক ভূমিকা

১৯৭৫ চনৰ ২৫ জুনত তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে ভাৰতত আভ্যন্তৰীণ জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল। দেৱ আনন্দে এই জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ বিৰোধিতা কৰি ৰাজহুৱাভাৱে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিছিল।

১৯৭৭ চনৰ লোকসভা নিৰ্বাচনৰ সময়ত তেওঁ ইন্দিৰা গান্ধীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰচাৰ কাৰ্যসূচীত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ নেচনেল পাৰ্টি অৱ ইণ্ডিয়া নামৰ এটা ৰাজনৈতিক দল গঠন কৰিছিল যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত দলটো ভংগ কৰি দিয়ে।

১৯৮০-ৰ দশকত কৰ্মজীৱন

১৯৭৮ চনৰ দেশ পৰদেশৰ সফলতাৰ পিছত দেৱ আনন্দে নিজৰ চিৰসেউজ নায়কৰ ভাবমূৰ্তি অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়। ১৯৮০ চনত বসু চেটাৰ্জী পৰিচালিত মনপছন্দ চলচ্চিত্ৰত তেওঁ টিনা মুনিমৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ছবিখন দৰ্শকৰ মাজত জনপ্ৰিয় হৈছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ নিজেই লুটমাৰ পৰিচালনা কৰে। এই ছবিখনতো টিনা মুনিমে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৮২ চনত দেৱ আনন্দে স্বামী দাদা চলচ্চিত্ৰখন পৰিচালনা আৰু প্ৰযোজনা কৰে। ছবিখনত দেৱ আনন্দৰ লগতে মিথুন চক্ৰৱৰ্তী, নাছিৰুদ্দিন শ্বাহ, পদ্মিনী কোলহাপুৰে, জেকি শ্ৰফ আৰু ৰতি অগ্নিহোত্ৰীয়ে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৮০-ৰ দশকতো দেৱ আনন্দৰ নায়ক হিচাপে চাহিদা সম্পূৰ্ণৰূপে হ্ৰাস পোৱা নাছিল। অৱশ্যে তেওঁ নিজৰ পুত্ৰ সুনীল আনন্দক চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। আনন্দ ঔৰ আনন্দ চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁ সুনীল আনন্দক নায়ক হিচাপে উপস্থাপন কৰিছিল। ছবিখন দেৱ আনন্দে প্ৰযোজনা আৰু পৰিচালনা কৰিছিল আৰু আৰ. ডি. বৰ্মনে সংগীত পৰিচালনা কৰিছিল। কিন্তু ছবিখনে আশা কৰা ধৰণৰ বাণিজ্যিক সফলতা লাভ নকৰাত সুনীল আনন্দে পিছলৈ অভিনয় অব্যাহত নাৰাখিলে।

ইয়াৰ বিপৰীতে দেৱ আনন্দ অভিনীত হম নৌজৱান (১৯৮৫) আৰু লস্কৰ (১৯৮৯) উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ আছিল। ১৯৯০ চনৰ আৱাল নম্বৰত তেওঁ আমিৰ খান আৰু আদিত্য পাঞ্চোলীৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনে মধ্যমীয়া বাণিজ্যিক ফলাফল লাভ কৰে।

আমিৰ খানে পিছলৈ এটা সাক্ষাৎকাৰত কৈছিল যে তেওঁ চিত্ৰনাট্য নপঢ়াকৈয়ে ছবিখনত অভিনয় কৰিবলৈ সন্মতি দিছিল, কাৰণ ছবিখন দেৱ আনন্দৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল। তেওঁৰ মতে, দেৱ আনন্দ বহু প্ৰজন্মৰ বাবে এগৰাকী প্ৰেৰণাদায়ক তাৰকা আছিল আৰু দৰ্শকক বহু বছৰ ধৰি মনোৰঞ্জন যোগাই আহিছিল।

১৯৮৩ চনত দেৱ আনন্দে চাহেব বাহাদুৰ ছবিত ক্ৰিষ্টিন অ’নীল, ৰতি অগ্নিহোত্ৰী আৰু পদ্মিনী কোলহাপুৰেৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ১৯৮৯ চনত তেওঁ সচ্চে কা বোলবালা পৰিচালনা কৰে। ছবিখনে সমালোচকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰিলেও বাণিজ্যিকভাৱে সফল নহ’ল।

একেটা বছৰতে জগদীশ কাদৰ পৰিচালিত লস্কৰ চলচ্চিত্ৰত অধ্যাপকৰ চৰিত্ৰত কৰা অভিনয়ে তেওঁক প্ৰশংসা আনি দিয়ে। এই ছবিখন তেওঁৰ অভিনীত শেষৰ দিশৰ উল্লেখযোগ্য বাণিজ্যিক সফল চলচ্চিত্ৰসমূহৰ এখন বুলি বিবেচিত হয়।

১৯৯০-ৰ দশক আৰু পৰৱৰ্তী চলচ্চিত্ৰ

১৯৯৩ চনত দেৱ আনন্দে অভিনয় নকৰাকৈ প্যাৰ কা তৰানা চলচ্চিত্ৰখন পৰিচালনা কৰিছিল। ১৯৯৫ চনত নিৰ্মিত গেংষ্টাৰ চলচ্চিত্ৰখনৰ এক বিতৰ্কিত দৃশ্যক কেন্দ্ৰ কৰি চৰ্চাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

তেওঁ ৰিটাৰ্ণ অৱ জুৱেল থিফ আৰু অমন কে ফৰিষ্টে আদি চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল। প্ৰথমখন ছবিয়ে বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰিব পৰা নাছিল। দ্বিতীয়খন ছবিখন সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছতো ১৯৯৩ চনত মুক্তি পোৱা নাছিল বুলি মূল লেখাত উল্লেখ কৰা হৈছে।

১৯৯১ চনৰ ছৌ কৰোড় আৰু ২০০০ চনৰ চেন্সৰ ছবিয়ে বিশেষ চৰ্চা লাভ কৰিছিল। ছৌ কৰোড় চলচ্চিত্ৰখন বেডমিণ্টন খেলুৱৈ ছৈয়দ মোদীৰ হত্যাকাণ্ডৰ ঘটনাৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

দেৱ আনন্দৰ পৰিচালনা আৰু অভিনয়ৰ অন্তিম পৰ্যায়ৰ চলচ্চিত্ৰ আছিল চাৰ্জশ্বীট। ছবিখন ২০১১ চনৰ ৩০ ছেপ্টেম্বৰত মুক্তি লাভ কৰে। একে সময়তে বিভিন্ন স্থানত মুক্তি দিয়াৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল যদিও ছবিখনে বাণিজ্যিকভাৱে বিশেষ সফলতা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে।

অভিনীত চলচ্চিত্ৰ আৰু কৰ্মজীৱনৰ পৰিসৰ

দেৱ আনন্দে প্ৰায় ছটা দশক ধৰি হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত কাম কৰিছিল। তেওঁৰ অভিনীত চলচ্চিত্ৰৰ সংখ্যা, মুখ্য চৰিত্ৰৰ সংখ্যা আৰু প্ৰযোজনা-পৰিচালনাৰ পৰিসৰৰ বিষয়ে বিভিন্ন উৎসত বিভিন্ন তথ্য পোৱা যায়।

তেওঁ ১৯৭০ চনত লাম্বাৰ্টো আভেলান্না পৰিচালিত ইণ্ডো-ফিলিপিনো ইংৰাজী চলচ্চিত্ৰ দ্য ইভিল উইদিনত অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনত ভিয়েটনামী অভিনেত্ৰী কিউ চিহ আৰু ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী জীনত আমানেও অভিনয় কৰিছিল।

তেওঁৰ অভিনীত কহি ঔৰ চল (১৯৬৮) ছবিখন মুক্তি পোৱাত পলম হৈছিল আৰু ১৯৭০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুক্তি লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। শ্ৰমণজী (১৯৬৮) ছবিত তেওঁ অতিথি শিল্পী হিচাপে উপস্থিত হৈছিল। এক দো তিন চাৰ (১৯৮০) নামৰ দ্বৈত চৰিত্ৰভিত্তিক ছবিখন মুক্তি পোৱা নাছিল বুলি কোৱা হয়।

দেৱ আনন্দৰ কৰ্মজীৱনৰ বিশেষত্ব আছিল যে তেওঁ কেৱল অভিনয়তে সীমাবদ্ধ নাথাকি কাহিনী ৰচনা, প্ৰযোজনা আৰু পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰতো সক্ৰিয় আছিল।

গ্ৰেগৰি পেকৰ সৈতে তুলনা

দেৱ আনন্দক প্ৰায়ে বিশ্ববিখ্যাত হলিউড অভিনেতা গ্ৰেগৰি পেকৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। কিন্তু দেৱ আনন্দে নিজৰ স্বকীয় পৰিচয়ক সদায় গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁ কৈছিল যে তেওঁ ভাৰতৰ গ্ৰেগৰি পেক হিচাপে নহয়, দেৱ আনন্দ হিচাপেই পৰিচিত হৈ থাকিব বিচাৰে।

দুয়োগৰাকী অভিনেতাৰ মাজত তিনিবাৰ সাক্ষাৎ হৈছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। প্ৰথম সাক্ষাৎ ১৯৯৪ চনত মুম্বাইৰ ৱেলিংটন ক্লাবত হৈছিল, য’ত সুৰাইয়াও উপস্থিত আছিল। দ্বিতীয় সাক্ষাৎ হৈছিল ৰোমত, ভেনিচ চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ পৰা উভতি অহাৰ পথত। তৃতীয় সাক্ষাৎ হৈছিল লণ্ডনত।

পৰিচালক আৰু প্ৰযোজক হিচাপে অৱদান

দেৱ আনন্দে প্ৰায় ১৯খন চলচ্চিত্ৰ পৰিচালনা আৰু ৩৫খন চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা কৰিছিল বুলি তেওঁৰ কৰ্মজীৱনৰ বিৱৰণত উল্লেখ কৰা হয়। তেওঁ পৰিচালনা কৰা ছবিসমূহৰ ভিতৰত কেইবাখন বাণিজ্যিকভাৱে সফল হৈছিল। তেওঁৰ কিছুমান পৰিচালনামূলক প্ৰয়াস নিজৰ সময়ৰ তুলনাত আগবঢ়া আছিল বুলিও সমালোচকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছিল।

তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰসমূহৰ আন এটা বিশেষত্ব আছিল স্মৰণীয় গীত আৰু সংগীত। সংগীত নিৰ্বাচন আৰু গীতৰ দৃশ্যায়নৰ ক্ষেত্ৰতো দেৱ আনন্দে আগ্ৰহ দেখুৱাইছিল।

তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে জড়িত উল্লেখযোগ্য সংগীত পৰিচালকসকলৰ ভিতৰত শংকৰ-জয়কিষণ, অ’. পি. নায়াৰ, কল্যাণজী-আনন্দজী, শচীন দেৱ বৰ্মন আৰু ৰাহুল দেৱ বৰ্মন অন্যতম। গীতিকাৰসকলৰ ভিতৰত হছৰত জয়পুৰী, মজৰূহ চুলতানপুৰী, গোপালদাস নীৰজ, শৈলেন্দ্ৰ আৰু আনন্দ বক্সী উল্লেখযোগ্য। নেপথ্য গায়কসকলৰ ভিতৰত মহম্মদ ৰফি, হেমন্ত কুমাৰ আৰু কিশোৰ কুমাৰে তেওঁৰ ছবিৰ বাবে বহু স্মৰণীয় গীত গাইছিল।

গুৰু দত্ত, মহম্মদ ৰফি, প্ৰাণ, দিলীপ কুমাৰ, ৰাজ কাপুৰ, সুনীল দত্ত, নাৰ্গিছ, কিশোৰ কুমাৰ, শচীন দেৱ বৰ্মন আৰু ৰাহুল দেৱ বৰ্মনৰ সৈতে দেৱ আনন্দৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল।

আত্মজীৱনী আৰু নবকেতনৰ ভূমিকা

২০০৭ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত দেৱ আনন্দৰ জন্মদিনৰ অনুষ্ঠানত তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙৰ উপস্থিতিত তেওঁৰ আত্মজীৱনী Romancing with Life প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।

১৯৬১ চনত ক’লা-বগা ৰূপত নিৰ্মিত হম দোনো ছবিখন পিছলৈ ৰঙীন কৰি পুনৰ মুক্তি দিয়া হৈছিল। এই পদক্ষেপে পুৰণি চলচ্চিত্ৰসমূহক নতুন প্ৰজন্মৰ দৰ্শকৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰিছিল।

নবকেতন ফিল্মছে বহু অভিনেতা, পৰিচালক, সংগীতজ্ঞ আৰু কাৰিকৰী শিল্পীক চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰাৰ সুযোগ দিছিল। ইয়াৰ সৈতে জড়িত উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিসকলৰ ভিতৰত গুৰু দত্ত, ৰাজ খোছলা, ৱাহিদা ৰেহমান, শচীন দেৱ বৰ্মন, জয়দেৱ, সাহিৰ লুধিয়ানভি, মজৰূহ চুলতানপুৰী, যশ জোহৰ, শেখৰ কাপুৰ আৰু কবীৰ বেদী অন্যতম।

দেৱ আনন্দে জীনত আমান, জাহিদা হুছেইন, জৰীনা ৱাহাব, নাতাশা সিনহা, একতা সোহনী আৰু ছাব্ৰিনাৰ দৰে শিল্পীকো অভিনয়ৰ সুযোগ প্ৰদান কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

তেওঁৰ ইস্ক ইস্ক ইস্ক ছবিৰ জৰিয়তে জৰীনা ৱাহাব আৰু *স্বামী দাদা*ৰ জৰিয়তে জেকি শ্ৰফৰ দৰে শিল্পীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰ্মজীৱনৰ অধ্যায়ৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। হম নৌজৱানৰ সৈতে তবুৰ প্ৰাৰম্ভিক চলচ্চিত্ৰ-জীৱনৰ সম্পৰ্কও চৰ্চিত।

১৯৭১ চনত অমিত খান্নাক নবকেতনৰ কাৰ্যবাহী প্ৰযোজকৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছিল আৰু তেওঁ ১৯৭০-ৰ দশকত দেৱ আনন্দৰ সচিব হিচাপেও কাম কৰিছিল। অমিত খান্নাৰ মতে, নবকেতন এনে এটা চলচ্চিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান আছিল যাৰ প্ৰতিষ্ঠাতাই বহু দশক ধৰি নিজেই ইয়াক পৰিচালনা কৰি আহিছিল।

অভিনেতা শত্ৰুঘ্ন সিনহাই এটা সাক্ষাৎকাৰত উল্লেখ কৰিছিল যে প্ৰেম পূজাৰী চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে দেৱ আনন্দে তেওঁক চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশৰ সুযোগ দিছিল। যদিও চৰিত্ৰটো সৰু আছিল, পিছত গেম্বলাৰত আন এটা চৰিত্ৰত অভিনয়ৰ সুযোগ দি তেওঁক অধিক সহায় কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকে শৰীফ বদমাশতো একেলগে কাম কৰিছিল।

দেৱ আনন্দৰ এই অৱদানৰ বাবে নবকেতন কেৱল এখন চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা প্ৰতিষ্ঠান হৈ নাথাকি ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ বহু প্ৰতিভাৰ বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মঞ্চ হৈ পৰিছিল।

ক’লা কোটৰ কাহিনী

দেৱ আনন্দৰ ব্যক্তিত্ব আৰু সাজ-পোছাকক লৈ বহু জনপ্ৰিয় কাহিনী প্ৰচলিত আছিল। তেনে এটা কাহিনী অনুসৰি, ক’লা কোট পিন্ধিলে তেওঁক ইমান আকৰ্ষণীয় দেখা গৈছিল যে তেওঁৰ মহিলা অনুৰাগীসকলে তেওঁক এবাৰ চাবলৈও অত্যন্ত আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল। এই জনপ্ৰিয় কাহিনীটোৰ সৈতে বোম্বে উচ্চ ন্যায়ালয়ে তেওঁৰ ক’লা কোট পিন্ধাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল বুলি এটা দাবী জড়িত হৈ আছে। অৱশ্যে এই দাবীৰ ঐতিহাসিক সত্যতা নিশ্চিত কৰিবলৈ নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণৰ প্ৰয়োজন।

ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু চলচ্চিত্ৰ বঁটা

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা অসামান্য অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে দেৱ আনন্দে কেইবাটাও সন্মান লাভ কৰিছিল।

১৯৫৮ চনত মুক্তি পোৱা কালা পানী চলচ্চিত্ৰৰ অভিনয়ৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰিছিল। ১৯৬৫ চনত গাইড চলচ্চিত্ৰৰ বাবেও তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে। গাইডে ১৯৬৭ চনত শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাও লাভ কৰিছিল।

২০০১ চনত ভাৰত চৰকাৰে তেওঁক পদ্মভূষণ সন্মানেৰে সন্মানিত কৰে। ২০০২ চনত তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৰ্বোচ্চ সন্মানসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম দাদাচাহেব ফালকে বঁটা লাভ কৰে। ১৯৯৩ চনত তেওঁ ফিল্মফেয়াৰৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটাও লাভ কৰিছিল।

অন্যান্য উল্লেখযোগ্য সন্মান

• ১৯৯৫: ষ্টাৰ স্ক্ৰীন জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ১৯৯৭: ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে মুম্বাই একাডেমী অৱ মুভিং ইমেজৰ সন্মান।
• ১৯৯৮: কলকাতাৰ উজালা আনন্দলোক ফিল্ম বঁটা কমিটীৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ১৯৯৯: নতুন দিল্লীত ছানছুই জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ২০০০: মুম্বাইত ফিল্ম গ'য়াৰ্ছৰ মেগা মুভি মেট্ৰ' অৱ দ্য মিলেনিয়াম বঁটা।
• ২০০১: ভাৰতীয় চিনেমালৈ অৱদানৰ বাবে বিশেষ স্ক্ৰীন বঁটা।
• ২০০১: নিউয়ৰ্কৰ নাছাউ কলিজিয়ামত অনুষ্ঠিত জি গোল্ড বলীউড বঁটাত চিৰসেউজ তাৰকা মিলেনিয়াম বঁটা।
• ২০০৩: দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ জোহান্সবাৰ্গত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰলৈ অৱদানৰ বাবে আইআইএএফ বঁটা।
• ২০০৪: আমেৰিকাৰ আটলাণ্টিক চিটিত ভাৰতীয় কিংবদন্তি চিনেমা বঁটা।
• ২০০৪: ফেডাৰেচন অৱ ইণ্ডিয়ান চেম্বাৰ্ছ অৱ কমাৰ্চ এণ্ড ইণ্ডাষ্ট্ৰীৰ জীৱন্ত কিংবদন্তি বঁটা।
• ২০০৫: ছনি গোল্ড বঁটা।
• ২০০৬: অন্নামালাই বা এক্কেনেনি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ফাউণ্ডেচনৰ এনএনআৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা বুলি উল্লেখ কৰা সন্মান।
• ২০০৬: আইআইএএফৰ গ্ল'ৰী অৱ ইণ্ডিয়া বঁটা।
• ২০০৭: বিশ্ব পাঞ্জাবী সংস্থাৰ ইউৰোপীয় শাখাৰ পাঞ্জাব ৰত্ন বঁটা।
• ২০০৮: ৰামাইয়া কালচাৰেল একাডেমীৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ২০০৮: মুম্বাইৰ ৰোটাৰী ক্লাবৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ২০০৯: আইআইজেএছ ষ্টিলেটো বঁটা।
• ২০০৯: মেক্স ষ্টাৰডাষ্ট বঁটা।
• ২০০৯: ৰজনীকান্তে প্ৰদান কৰা লিজেণ্ড বঁটা।
• ২০১০: দাদাচাহেব ফালকে একাডেমীৰ ফালকে ৰত্ন বঁটা।
• ২০১০: ৰাষ্ট্ৰীয় গৌৰৱ বঁটা।
• ২০১১: মধ্যপ্ৰদেশ চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় কিশোৰ কুমাৰ সন্মান।
• ২০১১: এনডিটিভিৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ২০১৩: ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ এশ বছৰ পূৰ্তি উপলক্ষে ৩ মে’ত তেওঁৰ নামেৰে ডাক টিকট প্ৰকাশ।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মান

• ২০০০: নিউয়ৰ্ক চহৰত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে হিলাৰী ক্লিণ্টনৰ সৈতে জড়িত এটা সন্মান লাভ কৰা বুলি মূল লেখাত উল্লেখ আছে।
• ২০০০: নিউয়ৰ্কৰ ছিলিকন ভেলীত ইণ্ডো-এছিয়ান এছ’চিয়েচনৰ ষ্টাৰ অৱ দ্য মিলেনিয়াম বঁটা।
• ২০০১: নিউয়ৰ্ক ষ্টেট এছেম্বলীৰ সদস্য ডোনা ফেৰাৰে ১ মে’ত তেওঁক বিশেষ সন্মান প্ৰদান কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
• ২০০৫: নেপাল চৰকাৰৰ বিশেষ ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা।
• ২০০৮: স্কটলেণ্ডৰ ইনভাৰনেছত প্ৰভ’ষ্ট অৱ হাইলেণ্ড কাউন্সিলৰ দ্বাৰা আয়োজিত নৈশভোজত তেওঁক আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল।

এই বঁটাসমূহৰ কিছুমানৰ সঠিক নাম আৰু প্ৰদানকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ বিষয়ে প্ৰকাশযোগ্য জীৱনী প্ৰস্তুত কৰাৰ আগতে পৃথকভাৱে তথ্য পৰীক্ষা কৰা উচিত।

মৃত্যু

দেৱ আনন্দৰ মৃত্যু ২০১১ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰত লণ্ডনত হৈছিল। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল ৮৮ বছৰ। তেওঁ চিকিৎসা পৰীক্ষাৰ বাবে লণ্ডনলৈ গৈছিল। তাত থকা অৱস্থাত হৃদৰোগত আক্ৰান্ত হৈ তেওঁৰ মৃত্যু হয়। ভাৰতীয় সময় অনুসৰি ৪ ডিচেম্বৰত তেওঁৰ মৃত্যুৰ বাতৰি প্ৰকাশ পায়।

তেওঁৰ শেষৰখন পৰিচালিত চলচ্চিত্ৰ চাৰ্জশ্বীট মুক্তি পোৱাৰ কেইমাহমান পিছতে এই দুখজনক ঘটনা ঘটে। ১০ ডিচেম্বৰত লণ্ডনৰ এখন সৰু প্ৰাৰ্থনাগৃহত তেওঁৰ শেষকৃত্য সম্পন্ন কৰা হৈছিল। পিছত তেওঁৰ কফিন দক্ষিণ-পশ্চিম লণ্ডনৰ পুটনী ভেল শ্মশানলৈ নিয়া হয়। তেওঁৰ চিতাভস্ম ভাৰতলৈ ঘূৰাই অনা হৈছিল আৰু গোদাৱৰী নদীত বিসৰ্জন দিয়া হৈছিল বুলি জীৱনীমূলক বিৱৰণত উল্লেখ আছে।

উপসংহাৰ

দেৱ আনন্দ কেৱল এগৰাকী জনপ্ৰিয় অভিনেতাই নাছিল; তেওঁ আছিল ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসৰ এগৰাকী স্বকীয় ব্যক্তিত্ব। অভিনয়, পৰিচালনা, প্ৰযোজনা আৰু সংগীতৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহেৰে তেওঁ কেইবাটাও দশক ধৰি চলচ্চিত্ৰ জগতত সক্ৰিয় হৈ আছিল।

তেওঁৰ দ্ৰুত সংলাপ প্ৰক্ষেপণ, স্বকীয় সাজ-পোছাক, ৰোমাণ্টিক ব্যক্তিত্ব আৰু নতুন বিষয়বস্তুৰ প্ৰতি আগ্ৰহে তেওঁক আন অভিনেতাসকলৰ পৰা পৃথক কৰি তুলিছিল। গাইড, বাজী, চি আই ডি, কালা পানী, জুৱেল থিফ, জনী মেৰা নাম আৰু হৰে ৰাম হৰে কৃষ্ণৰ দৰে চলচ্চিত্ৰই ভাৰতীয় চিনেমাৰ ইতিহাসত বিশেষ স্থান লাভ কৰিছে।

নবকেতন ফিল্মছৰ জৰিয়তে তেওঁ বহু নতুন প্ৰতিভাক সুযোগ দিছিল আৰু চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত নতুন চিন্তা-চৰ্চাক উৎসাহিত কৰিছিল। জীৱনৰ শেষলৈকে তেওঁ চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰতি আগ্ৰহ হেৰুৱা নাছিল।

দেৱ আনন্দৰ নাম ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত চিৰসেউজ অভিনেতা, সৃষ্টিশীল পৰিচালক আৰু স্বতন্ত্ৰ ব্যক্তিত্বৰ প্ৰতীক হিচাপে সদায় স্মৰণীয় হৈ থাকিব। তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰ আৰু অভিনয়ৰ অৱদান নতুন প্ৰজন্মৰ দৰ্শক আৰু চলচ্চিত্ৰপ্ৰেমীৰ বাবেও প্ৰেৰণাৰ উৎস হৈ ৰ’ব।

জন্ম আৰু পৰিয়াল

প্ৰযোজক, পৰিচালক আৰু কিংবদন্তি অভিনেতা ৰাজ কাপুৰৰ জন্ম হৈছিল ১৯২৪ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত, ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশৰ পেছোৱাৰৰ কিছা খোৱানি বজাৰত এটা পঞ্জাবী হিন্দু পৰিয়ালত। তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ ইতিহাসৰ এগৰাকী মহান শ্ব’মেন হিচাপে পৰিচিত। চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে তেওঁ তিনিটা ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা আৰু ১১টা ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰিছিল। তেওঁ ফিল্মফেয়াৰৰ আজীৱন সাধনা বঁটাও লাভ কৰিছিল।

ৰাজ কাপুৰৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত আৰু অভিনীত আৱাৰা (১৯৫১) আৰু বুট পলিছ (১৯৫৪) চলচ্চিত্ৰ দুখন কান চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ সন্মানীয় ‘পাল্ম ডি’অৰ’ বঁটাৰ বাবে মনোনীত হৈছিল। আৱাৰা চলচ্চিত্ৰখনক টাইম আলোচনীয়ে সৰ্বকালৰ শ্ৰেষ্ঠ দহখন চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত এখন হিচাপে বিবেচনা কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখনে বিশ্বজুৰি, বিশেষকৈ এছিয়া আৰু ইউৰোপৰ দৰ্শকৰ মাজত ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰিছিল।

চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা বিশেষ অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ভাৰত চৰকাৰে ১৯৭১ চনত তেওঁক পদ্মভূষণ সন্মানেৰে সন্মানিত কৰে। ১৯৮৭ চনত তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান দাদাচাহেব ফালকে বঁটাও লাভ কৰে।

ৰাজ কাপুৰৰ পিতৃ আছিল প্ৰখ্যাত অভিনেতা পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ আৰু মাতৃ আছিল ৰামসৰণী দেৱী কাপুৰ। পিতৃ-মাতৃৰ ছয়টা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল জ্যেষ্ঠ। তেওঁৰ ককাকৰ নাম আছিল দেৱান বিশ্বেশ্বৰ কাপুৰ আৰু পৰককাকৰ নাম আছিল দেৱান কেশৱমল কাপুৰ।

তেওঁৰ দুই ভাতৃ শাম্মী কাপুৰ আৰু শশী কাপুৰো ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ প্ৰসিদ্ধ অভিনেতা আছিল। তেওঁৰ ভগ্নীৰ নাম আছিল উৰ্মিলা ছিয়াল। অৱশ্যে, তেওঁৰ দুজন ভাতৃৰ শৈশৱতে মৃত্যু হৈছিল বুলি জীৱনীমূলক তথ্যত উল্লেখ পোৱা যায়।

ৰাজ কাপুৰৰ পৰিয়ালৰ সৈতে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ বহু প্ৰখ্যাত ব্যক্তিৰ সম্পৰ্ক আছিল। তেওঁৰ খুৰাকৰ পুত্ৰ সুৰিন্দৰ কাপুৰৰ পৰিয়ালৰ সৈতে জড়িত অভিনেতা অনিল কাপুৰ, সঞ্জয় কাপুৰ আৰু চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক বনী কাপুৰো এই বৃহৎ চলচ্চিত্ৰ পৰিয়ালৰ পৰিচিত ব্যক্তি। তেওঁৰ সম্পৰ্কীয় যুগল কিশোৰ মেহৰা এগৰাকী গায়ক আছিল। যুগল কিশোৰ কাপুৰৰ সৎ আইতাকৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অভিনেত্ৰী ছালমা আগাও চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী পৰিচিত ব্যক্তিত্ব আছিল।

ৰাজ কাপুৰে ডেৰাডুনৰ কৰ্ণেল ব্ৰাউন কেম্ব্ৰিজ স্কুলত আৰু পিছলৈ কলকাতা তথা বোম্বাইৰ ছেইণ্ট জেভিয়াৰ্ছ কলেজিয়েট স্কুলত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।

চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰাৰম্ভিক সফলতা

ৰাজ কাপুৰে মাত্ৰ দহ বছৰ বয়সতে, ১৯৩৫ চনত ইনকিলাব চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে অভিনয় জগতত প্ৰৱেশ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ অভিনয়, পৰিচালনা আৰু প্ৰযোজনাৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিবলৈ সক্ষম হয়।

১৯৪৭ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত নীল কমল চলচ্চিত্ৰত মধুবালাৰ বিপৰীতে তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই চলচ্চিত্ৰখনে অভিনেতা হিচাপে তেওঁৰ জনপ্ৰিয়তা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।

১৯৪৮ চনত মাত্ৰ ২৪ বছৰ বয়সতে তেওঁ নিজাকৈ আৰ. কে. ফিল্মছ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। একে বছৰতে আগ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে পৰিচালক হিচাপেও আত্মপ্ৰকাশ কৰে। এই ছবিখনত তেওঁ নাৰ্গিছ, কামিনী কৌশল আৰু প্ৰেম নাথৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৪৯ চনত তেওঁ মেহবুব খান পৰিচালিত আন্দাজ চলচ্চিত্ৰত দিলীপ কুমাৰ আৰু নাৰ্গিছৰ সৈতে অভিনয় কৰে। এই ছবিখনে তেওঁক অভিনেতা হিচাপে প্ৰথমটো বৃহৎ বাণিজ্যিক সফলতা প্ৰদান কৰে।

ইয়াৰ পিছৰ বছৰ, অৰ্থাৎ ১৯৪৯ চনত, তেওঁৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত বৰষাত মুক্তি পায়। প্ৰযোজক, পৰিচালক আৰু অভিনেতা হিচাপে এই ছবিখন তেওঁৰ কেৰিয়াৰৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য সফলতা আছিল। ছবিখনৰ সংগীতেও দৰ্শকৰ মাজত ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

আৰ. কে. ফিল্মছ আৰু স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰসমূহ

আৰ. কে. ফিল্মছৰ বেনাৰত ৰাজ কাপুৰে আৱাৰা (১৯৫১), আহ (১৯৫৩), শ্ৰী ৪২০ (১৯৫৫), জাগতে ৰহো (১৯৫৬) আৰু জিছ দেশ মে গংগা বহতি হ্যে (১৯৬০) আদি বহু স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।

জিছ দেশ মে গংগা বহতি হ্যে চলচ্চিত্ৰখন তেওঁৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সহযোগী ৰাধু কৰ্মকাৰে পৰিচালনা কৰিছিল। ছবিখনে শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰিছিল।

ৰাজ কাপুৰৰ বহু ছবিত চাৰ্লি চেপলিনৰ ‘দ্য ট্ৰাম্প’ চৰিত্ৰৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। সাধাৰণ মানুহৰ দুখ-কষ্ট, সামাজিক বৈষম্য, দৰিদ্ৰতা আৰু জীৱন সংগ্ৰামক তেওঁ হাস্যৰস, আবেগ আৰু মানৱীয় দৃষ্টিভংগীৰে পৰ্দাত উপস্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ পৰ্দাৰ চৰিত্ৰসমূহৰ মাজত সৰলতা, সততা আৰু দুৰ্যোগৰ মাজতো হাঁহিমুখে জীৱনক গ্ৰহণ কৰাৰ মানসিকতা প্ৰতিফলিত হৈছিল।

নিজৰ প্ৰযোজনা প্ৰতিষ্ঠানৰ বাহিৰতো তেওঁ দাস্তান (১৯৫০), আহুতি (১৯৫০ৰ দশক), চোৰী চোৰী (১৯৫৬), দো ওস্তাদ (১৯৫৯), ছালিয়া (১৯৬০) আৰু দিল হি তো হ্যে (১৯৬৩) আদি চলচ্চিত্ৰত মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

তেওঁ বুট পলিছ (১৯৫৪) আৰু অব দিল্লী দূৰ নহী (১৯৫৭) আদি সামাজিক বিষয়বস্তুৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা কৰিছিল। এই ছবিসমূহত সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ মানুহৰ জীৱন-সংগ্ৰাম আৰু মানৱীয় অনুভূতিক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।

সংগম আৰু ৰঙীন চলচ্চিত্ৰৰ যুগ

১৯৬৪ চনত ৰাজ কাপুৰে সংগম নামৰ ৰোমাণ্টিক সংগীতপ্ৰধান চলচ্চিত্ৰখন প্ৰযোজনা আৰু পৰিচালনা কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ বিপৰীতে ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ আৰু বৈজয়ন্তীমালাই অভিনয় কৰিছিল। সংগম আছিল তেওঁৰ প্ৰথম ৰঙীন চলচ্চিত্ৰ আৰু ই বক্স অফিচত বৃহৎ সফলতা লাভ কৰিছিল।

ইয়াৰ পিছত তেওঁ দুলহা দুলহন (১৯৬৪), এৰাউণ্ড দ্য ৱৰ্ল্ড (১৯৬৬) আৰু স্বপ্ন কা সৌদাগৰ (১৯৬৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই ছবিসমূহত ক্ৰমে সাধনা, ৰাজশ্ৰী আৰু হেমা মালিনীৰ দৰে জনপ্ৰিয় অভিনেত্ৰীয়ে অভিনয় কৰিছিল। অৱশ্যে, এই ছবিসমূহে সংগমৰ দৰে বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰিব পৰা নাছিল।

১৯৬৫ চনত ৰাজ কাপুৰে মস্কো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত বিচাৰকৰ সদস্য হিচাপে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

মেৰা নাম জোকাৰ: সপোন, সাধনা আৰু ব্যৰ্থতাৰ কাহিনী

১৯৭০ চনত ৰাজ কাপুৰে মেৰা নাম জোকাৰ নামৰ এখন উচ্চাকাংক্ষী চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, পৰিচালনা আৰু অভিনয় কৰে। ছবিখন সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰায় ছয় বছৰ সময় লাগিছিল। ইয়াত তেওঁৰ পুত্ৰ ঋষি কাপুৰে শৈশৱৰ ৰাজ কাপুৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল।

মুক্তিৰ সময়ত ছবিখনে বক্স অফিচত আশানুৰূপ সফলতা লাভ নকৰাত ৰাজ কাপুৰে গভীৰ আৰ্থিক সংকটৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে ছবিখনৰ শিল্পমূল্য আৰু দাৰ্শনিক দৃষ্টিভংগীৰ স্বীকৃতি বৃদ্ধি পায়। পিছলৈ মেৰা নাম জোকাৰ এখন ‘কাল্ট ক্লাছিক’ চলচ্চিত্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়।

১৯৭১ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত কাল আজ ঔৰ কাল চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ৰণধীৰ কাপুৰে অভিনয় জগতত প্ৰৱেশ কৰে। ছবিখনত ৰাজ কাপুৰৰ লগতে তেওঁৰ পিতৃ পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ আৰু ৰণধীৰ কাপুৰৰ ভৱিষ্যৎ পত্নী ববিতাই অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭৩ চনত ৰাজ কাপুৰে ববী চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা কৰে। এই ছবিখনৰ জৰিয়তে তেওঁৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ ঋষি কাপুৰে প্ৰাপ্তবয়স্ক অভিনেতা হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত ডিম্পল কাপাডিয়াইও প্ৰথমবাৰৰ বাবে মুখ্য অভিনেত্ৰীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ এগৰাকী সফল অভিনেত্ৰী হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে।

ববী ছবিখনে বক্স অফিচত বিপুল সফলতা লাভ কৰিছিল। ছবিখনৰ প্ৰেমৰ কাহিনী, সংগীত আৰু তৰুণ-তৰুণীৰ সাজ-পোছাকে সেই সময়ৰ যুৱসমাজৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ছবিখনত ডিম্পল কাপাডিয়াই বিকিনি পৰিধান কৰা দৃশ্যটোৱেও যথেষ্ট চৰ্চা লাভ কৰিছিল।

১৯৭৫ চনত ৰাজ কাপুৰে ধৰম কৰম চলচ্চিত্ৰত পুত্ৰ ৰণধীৰ কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰে।

পৰৱৰ্তী কালৰ চলচ্চিত্ৰ আৰু অভিনয়

১৯৭০ৰ দশকৰ মাজভাগৰ পৰা ১৯৮০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিলৈ ৰাজ কাপুৰে কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা আৰু পৰিচালনা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সত্যম শিৱম সুন্দৰম (১৯৭৮), প্ৰেম ৰোগ (১৯৮২) আৰু ৰাম তেৰী গংগা মেইলী (১৯৮৫) বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

সত্যম শিৱম সুন্দৰম ছবিখনত জিনাত আমান, প্ৰেম ৰোগত পদ্মিনী কোলহাপুৰে আৰু ৰাম তেৰী গংগা মেইলীত মন্দাকিনীয়ে অভিনয় কৰিছিল। এই ছবিসমূহৰ জৰিয়তে ৰাজ কাপুৰে প্ৰেম, সমাজ, নৈতিকতা, সৌন্দৰ্য আৰু মানৱীয় অনুভূতিৰ বিভিন্ন দিশ উপস্থাপন কৰিছিল।

১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালৰ পৰা তেওঁ অভিনয়ৰ ক্ষেত্ৰত তুলনামূলকভাৱে কম সক্ৰিয় হৈ পৰে। তথাপি তেওঁ নৌকৰী (১৯৭৮) আৰু আব্দুল্লাহ (১৯৮০) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ ভাতৃ নৰেশ কুমাৰে পৰিচালনা কৰা দো জাছুছ (১৯৭৫) আৰু গোপীচন্দ জাছুছ (১৯৮২) নামৰ দুখন হাস্যৰসাত্মক চলচ্চিত্ৰত তেওঁ গোয়েন্দাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭৯ চনত তেওঁ একাদশ মস্কো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত বিচাৰকৰ সদস্য হিচাপে অংশগ্ৰহণ কৰে।

ভাকিল বাবু (১৯৮২) চলচ্চিত্ৰত তেওঁ নিজৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ শশী কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল। ১৯৮২ চনত তেওঁ প্ৰবীণ অভিনেতা অশোক কুমাৰৰ সৈতে চোৰ মণ্ডলী ছবিতো অভিনয় কৰে। অৱশ্যে, আইনী বিবাদৰ বাবে ছবিখন মুক্তি লাভ কৰা নাছিল।

১৯৮৪ চনত ব্ৰিটিছ প্ৰযোজনাৰ টেলিভিছন চলচ্চিত্ৰ কিমত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। এইখনেই আছিল তেওঁৰ শেষৰ ফালৰ অভিনয়মূলক কামসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।

মৃত্যুৰ পূৰ্বে তেওঁ পুত্ৰ ঋষি কাপুৰ আৰু পাকিস্তানী অভিনেত্ৰী জেবা বখতিয়াৰ অভিনীত হেনা চলচ্চিত্ৰখন পৰিচালনা কৰাৰ প্ৰস্তুতি চলাইছিল। কিন্তু ১৯৮৮ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হোৱাত পুত্ৰ ৰণধীৰ কাপুৰে ছবিখনৰ পৰিচালনাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। ছবিখন ১৯৯১ চনত মুক্তি পায়।

বিবাহিত জীৱন

১৯৪৬ চনৰ মে’ মাহত ৰাজ কাপুৰে কৃষ্ণা মালহোত্ৰাৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। এই বিবাহ পৰিয়ালৰ ব্যৱস্থাপনাত সম্পন্ন হোৱা পৰম্পৰাগত বিবাহ আছিল আৰু তেওঁলোকৰ দাম্পত্য জীৱন ৰাজ কাপুৰৰ মৃত্যুলৈকে স্থায়ী হৈছিল।

কৃষ্ণাৰ ভাতৃ ৰাজেন্দ্ৰ নাথ, প্ৰেম নাথ আৰু নৰেন্দ্ৰ নাথ পৰৱৰ্তী সময়ত অভিনেতা হিচাপে পৰিচিত হৈছিল। তেওঁৰ ভগ্নী উমাৰ বিবাহ হৈছিল অভিনেতা প্ৰেম চোপ্ৰাৰ সৈতে।

ৰাজ কাপুৰৰ বিবাহৰ বাতৰি ১৯৪৭ চনৰ জুন মাহত ফিল্মইণ্ডিয়া আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল। বাতৰিটোত পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ প্ৰতিভাৱান পুত্ৰই মে’ মাহৰ দ্বিতীয় সপ্তাহত মধ্যপ্ৰদেশৰ ৰেৱাত কৃষ্ণাৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈ নিজৰ অবাধ জীৱনযাপন এৰি সংসাৰ জীৱন আৰম্ভ কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।

ৰাজ কাপুৰ আৰু কৃষ্ণা কাপুৰৰ পাঁচটা সন্তান আছিল—তিনিজন পুত্ৰ ৰণধীৰ কাপুৰ, ঋষি কাপুৰ আৰু ৰাজীৱ কাপুৰ; আৰু দুগৰাকী কন্যা ঋতু নন্দা আৰু ৰীমা জৈন।

ৰণধীৰ কাপুৰৰ বিবাহ হৈছিল অভিনেত্ৰী ববিতাৰ সৈতে। তেওঁলোকৰ দুই কন্যা কৰিশ্মা কাপুৰ আৰু কৰীণা কাপুৰ দুয়োগৰাকীয়েই বলীউডৰ সফল অভিনেত্ৰী হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে।

ঋষি কাপুৰৰ বিবাহ হৈছিল অভিনেত্ৰী নীতু সিঙৰ সৈতে। তেওঁলোকৰ দুই সন্তান—কন্যা ঋদ্ধিমা কাপুৰ আৰু পুত্ৰ ৰণবীৰ কাপুৰ। ৰণবীৰ কাপুৰে ২০১০ৰ দশকৰ পৰা হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী আগশাৰীৰ অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে।

ৰাজ কাপুৰৰ কন্যা ঋতু নন্দাৰ বিবাহ হৈছিল উদ্যোগপতি ৰাজন নন্দাৰ সৈতে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ নিখিল নন্দাৰ বিবাহ হৈছিল অমিতাভ বচ্চন আৰু জয়া বচ্চনৰ কন্যা শ্বেতা বচ্চনৰ সৈতে।

আনগৰাকী কন্যা ৰীমা জৈনৰ বিবাহ হৈছিল বেংকাৰ মনোজ জৈনৰ সৈতে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰদ্বয় আৰমান জৈন আৰু আধাৰ জৈনেও অভিনয় জগতৰ সৈতে জড়িত হৈছে।

এইদৰে কাপুৰ পৰিয়ালৰ কেইবাটাও প্ৰজন্ম ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে।

নাৰ্গিছ আৰু অন্যান্য অভিনেত্ৰীৰ সৈতে সম্পৰ্ক

বিবাহিত হোৱা সত্ত্বেও ১৯৪০ আৰু ১৯৫০ৰ দশকত ৰাজ কাপুৰৰ সৈতে প্ৰখ্যাত অভিনেত্ৰী নাৰ্গিছৰ প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক থকা বুলি ব্যাপক চৰ্চা হৈছিল। অৱশ্যে, তেওঁলোকে এই সম্পৰ্কৰ কথা ৰাজহুৱাভাৱে স্পষ্টকৈ স্বীকাৰ কৰা নাছিল।

ৰাজ কাপুৰ আৰু নাৰ্গিছে আৱাৰা, শ্ৰী ৪২০কে ধৰি বহু জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল। চোৰী চোৰীৰ পিছত তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত সম্পৰ্কৰ অৱসান ঘটে বুলি কোৱা হয়।

১৯৫৭ চনত মাদাৰ ইণ্ডিয়া চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়ত নাৰ্গিছ আৰু অভিনেতা সুনীল দত্তৰ মাজত প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে। পিছলৈ তেওঁলোক বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।

১৯৬৪ চনত সংগমৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ সময়ত অভিনেত্ৰী বৈজয়ন্তীমালাৰ সৈতে ৰাজ কাপুৰৰ প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক থকা বুলিও চৰ্চা হৈছিল। দক্ষিণ ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী পদ্মিনীৰ সৈতেও তেওঁৰ সম্পৰ্ক থকা বুলি বিভিন্ন সময়ত আলোচনা কৰা হৈছে। ঋষি কাপুৰে ২০১৭ চনত প্ৰকাশিত নিজৰ আত্মজীৱনী খুল্লম খুল্লাত এই সন্দৰ্ভত কিছু কথা উল্লেখ কৰিছিল।

বন্ধুবৰ্গ আৰু ব্যক্তিগত সম্পৰ্ক

ৰাজ কাপুৰৰ বহু বিশিষ্ট অভিনেতা, সংগীতজ্ঞ, পৰিচালক আৰু চিত্ৰনাট্যকাৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ বন্ধুত্ব আছিল। প্ৰাণ, মুকেশ, দেৱ আনন্দ, দিলীপ কুমাৰ, ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ, মান্না দে’, শংকৰ-জয়কিষাণ, হৃষীকেশ মুখাৰ্জী, খাজা আহমদ আব্বাছ আৰু ৰাজেশ খান্না তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু আৰু সহযোগীসকলৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল।

এইসকল ব্যক্তিৰ সৈতে তেওঁৰ পেছাদাৰী সম্পৰ্কই ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ বহু স্মৰণীয় সৃষ্টি সম্ভৱ কৰি তুলিছিল।

ৰাজবাগ: কাপুৰ পৰিয়ালৰ স্মৃতিসৌধ

ৰাজ কাপুৰ আৰু তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃৰ সমাধিস্থলৰ সৈতে জড়িত স্থানটোক ‘ৰাজবাগ’ বুলি জনা যায়। নামটোৰ অৰ্থ হৈছে ‘উদ্যানৰ ৰজা’। এই স্থান কাপুৰ পৰিয়ালৰ পাৰিবাৰিক কৃষিভূমিত অৱস্থিত।

মহাৰাষ্ট্ৰৰ পুনে চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৩০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ লুণী কালভোৰ গাঁৱত, মুলা-মুঠা নদীৰ পাৰত এই স্থান অৱস্থিত। কাপুৰ পৰিয়ালে ৰাজবাগৰ ১২৫ একৰ মাটিৰ এটা অংশ এম. আই. টি. এডিটিইউৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰিছিল।

এম. আই. টি. আৰ্ট, ডিজাইন এণ্ড টেকন’লজি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চৌহদত কাপুৰ পৰিয়ালৰ স্মৃতিত এটা স্মাৰক নিৰ্মাণ কৰা হয়। ২০১৪ চনত প্ৰখ্যাত কণ্ঠশিল্পী লতা মংগেশকৰে কাপুৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ উপস্থিতিত স্মাৰকটো উন্মোচন কৰে।

স্মাৰকটোত সাতটা পেগোডা আছে। ইয়াত ৰাজ কাপুৰৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ সৈতে জড়িত বহু সামগ্ৰী, আলোকচিত্ৰ আৰু স্মৃতিচিহ্ন সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। ১৯৪৫ৰ পৰা ১৯৯০ চনৰ সময়ছোৱাত নিৰ্মিত চলচ্চিত্ৰৰ বিভিন্ন উপাদান প্ৰদৰ্শনৰ বাবে ইয়াত এটা গেলেৰীও আছে।

ৰাজ কাপুৰৰ বহু চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণ ৰাজবাগ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে কৰা হৈছিল। সত্যম শিৱম সুন্দৰম, মেৰা নাম জোকাৰ, ববী আৰু প্ৰেম ৰোগ আদি ছবিৰ দৃশ্য ইয়াত চিত্ৰগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ববী ছবিৰ জনপ্ৰিয় গীত ‘হম তুম এক কমৰে মে বন্দ হো’ৰ দৃশ্যগ্ৰহণো এই স্থানতে কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

ৰাজ কাপুৰৰ শিল্পীসত্তা আৰু জনপ্ৰিয়তা

চলচ্চিত্ৰ সমালোচক আৰু দৰ্শকসকলে ৰাজ কাপুৰৰ অভিনয়, পৰিচালনা আৰু চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ শৈলীক ব্যাপক প্ৰশংসা কৰিছে। চলচ্চিত্ৰ ইতিহাসবিদ আৰু সমালোচকসকলে তেওঁক ‘ভাৰতীয় চাৰ্লি চেপলিন’ বুলিও অভিহিত কৰিছে।

তেওঁৰ পৰ্দাৰ চৰিত্ৰসমূহ প্ৰায়ে দুখ-কষ্টৰ সন্মুখীন হোৱা সাধাৰণ মানুহৰ প্ৰতিনিধি আছিল। জীৱনৰ প্ৰতিবন্ধকতাৰ মাজতো হাঁহিমুখে আগবাঢ়ি যোৱা, সততা বজাই ৰখা আৰু মানৱীয় মূল্যবোধক সন্মান কৰা তেওঁৰ চৰিত্ৰসমূহৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল।

ৰাজ কাপুৰৰ জনপ্ৰিয়তা ভাৰতৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি বিশ্বৰ বহু দেশলৈ বিয়পি পৰিছিল। দক্ষিণ আৰু মধ্য এছিয়া, দক্ষিণ-পূব এছিয়া, ছোভিয়েট সংঘ, চীন, মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু আফ্ৰিকাৰ বহু দৰ্শকে তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰতি গভীৰ আকৰ্ষণ অনুভৱ কৰিছিল।

তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰসমূহে বাণিজ্যিক সফলতাৰ লগতে সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱো বিস্তাৰ কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ কৌশল, সংগীতৰ ব্যৱহাৰ, দৃশ্যসজ্জা আৰু বিপণনৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ আছিল এগৰাকী দক্ষ শিল্পী।

তথ্যচিত্ৰ আৰু স্মাৰক

১৯৮৭ চনত ৰাজ কাপুৰৰ জীৱন আৰু কৰ্মৰ সৈতে জড়িত এখন তথ্যচিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। ভাৰত চৰকাৰৰ চলচ্চিত্ৰ বিভাগৰ সৈতে জড়িত এই তথ্যচিত্ৰখনৰ নাম আৰু নিৰ্মাণ-সম্পৰ্কীয় বিৱৰণৰ ক্ষেত্ৰত অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্যৰ প্ৰয়োজন আছে।

২০০১ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত ভাৰতীয় ডাক বিভাগে ৰাজ কাপুৰৰ প্ৰতিচ্ছবিযুক্ত ডাকটিকট মুকলি কৰে।

২০১২ চনৰ মাৰ্চ মাহত মুম্বাইৰ বান্দ্ৰা বাছ আস্থানৰ ওচৰৰ ‘ৱাক অৱ ষ্টাৰছ’ত তেওঁৰ সন্মানত এটা ব্ৰঞ্জৰ প্ৰতিমূৰ্তি স্থাপন কৰা হয়।

দেশপ্ৰেমমূলক চলচ্চিত্ৰ আৰু সংগীতৰ অৱদান

ৰাজ কাপুৰৰ বহু চলচ্চিত্ৰত দেশপ্ৰেম, জাতীয় পৰিচয় আৰু ভাৰতীয় সমাজৰ জীৱনধাৰা প্ৰতিফলিত হৈছিল। আগ, শ্ৰী ৪২০ আৰু জিছ দেশ মে গংগা বহতি হ্যে আদি ছবিত দেশৰ প্ৰতি প্ৰেম, সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন আৰু সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ বিষয়সমূহ বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পাইছিল।

শ্ৰী ৪২০ চলচ্চিত্ৰৰ ‘মেৰা জুতা হ্যে জাপানী’ গীতটো তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ অন্যতম স্মৰণীয় গীত। গীতটোৰ কথাত বিদেশী সাজ-পোছাকৰ মাজতো ভাৰতীয় হৃদয় আৰু জাতীয় পৰিচয়ৰ প্ৰতি থকা গৌৰৱ প্ৰকাশ পাইছে। ছবিখন মুক্তি পোৱাৰ পিছৰে পৰা গীতটোৱে দেশ-বিদেশত ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰি আহিছে।

২০০৬ চনৰ ফ্ৰাংকফুৰ্ট গ্ৰন্থমেলাত ভাৰতীয় লেখিকা মহাশ্বেতা দেৱীয়ে নিজৰ ভাষণৰ সামৰণিত এই গীতটোৰ উল্লেখ কৰিছিল বুলি জনা যায়।

ৰাজ কাপুৰে চলচ্চিত্ৰৰ সংগীত আৰু গীত নিৰ্বাচনৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ৰুচিবোধৰ পৰিচয় দিছিল। তেওঁ সংগীত পৰিচালক শংকৰ-জয়কিষাণ, গীতিকাৰ হছৰত জয়পুৰী আৰু শৈলেন্দ্ৰক বৃহত্তৰ দৰ্শকৰ মাজত জনপ্ৰিয় কৰি তোলাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।

তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰৰ সংগীত, দৃশ্যসজ্জা আৰু আলোক ব্যৱস্থাপনাৰ মাজত এক বিশেষ সমন্বয় দেখা যায়। আকৰ্ষণীয় দৃশ্য, বিশাল ছেট, নাটকীয় পোহৰ আৰু সংগীতৰ সঠিক ব্যৱহাৰে তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰসমূহক এক সুকীয়া পৰিচয় প্ৰদান কৰিছিল।

নিম্মি, ডিম্পল কাপাডিয়া আৰু মন্দাকিনীৰ দৰে অভিনেত্ৰীৰ কেৰিয়াৰ গঢ়ি তোলাত তেওঁৰ অৱদান আছিল। একেদৰে ঋষি কাপুৰ আৰু ৰাজীৱ কাপুৰৰ অভিনয় জীৱনতো তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

ৰাজ কাপুৰৰ কিছুমান চলচ্চিত্ৰত নাৰী-সৌন্দৰ্যৰ উপস্থাপন আৰু অভিনেত্ৰীৰ সাজ-পোছাকৰ বাবে বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হৈছিল। অৱশ্যে, ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰত এই ধাৰা তেওঁৱেই প্ৰথম আৰম্ভ কৰিছিল বুলি নিশ্চিতভাৱে কোৱাটো কঠিন।

১৯৬৭ চনত ভ্লাদিমিৰ তিস্ৰোতস্কিয়ে নিজৰ সংগীত সম্পৰ্কে যোগী নামৰ গ্ৰন্থত ছোভিয়েট সংঘত জনপ্ৰিয় ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰতীকসমূহৰ প্ৰসংগত ৰাজ কাপুৰৰ নাম উল্লেখ কৰিছিল বুলি জীৱনীমূলক লেখাত পোৱা যায়।

বঁটা আৰু সন্মান

ৰাজ কাপুৰে নিজৰ দীৰ্ঘ চলচ্চিত্ৰ জীৱনত বহু বঁটা আৰু সন্মান লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ প্ৰাপ্তি আৰু স্বীকৃতিৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্যসমূহ হ’ল—

১. ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা: তেওঁ তিনিটা ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰিছিল বুলি জীৱনীমূলক তথ্যত উল্লেখ কৰা হয়।

২. ফিল্মফেয়াৰ বঁটা: তেওঁ ১১টা ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰাৰ লগতে বহু শাখাত মনোনয়নো লাভ কৰিছিল।

৩. কান চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ: আৱাৰা (১৯৫১) আৰু বুট পলিছ (১৯৫৪) চলচ্চিত্ৰই কান চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ ‘পাল্ম ডি’অৰ’ বঁটাৰ বাবে মনোনয়ন লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

৪. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতি: জাগতে ৰহো (১৯৫৬) চলচ্চিত্ৰই কাৰ্লোভি ভেৰী আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত সন্মান লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

৫. পদ্মভূষণ: ভাৰত চৰকাৰে ১৯৭১ চনত তেওঁক পদ্মভূষণ সন্মানেৰে সন্মানিত কৰে।

৬. দাদাচাহেব ফালকে বঁটা: ১৯৮৭ চনত তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান দাদাচাহেব ফালকে বঁটা লাভ কৰে।

৭. ষ্টাৰডাষ্ট বঁটা: ২০০১ চনত তেওঁক ‘মিলেনিয়ামৰ উল্লেখযোগ্য পৰিচালক’ হিচাপে সন্মানিত কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

৮. ষ্টাৰ স্ক্ৰীণ বঁটা: ২০০২ চনত তেওঁক ‘মিলেনিয়াম শ্ব’মেন’ উপাধিৰে স্মৰণ কৰা হৈছিল।

এই বঁটাসমূহে তেওঁৰ শিল্পীসত্তা আৰু ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ গুৰুত্ব প্ৰতিফলিত কৰে।

চিত্ৰনাট্যকাৰ আৰু পৰিচালকৰ সৈতে সহযোগিতা

ৰাজ কাপুৰৰ বহু স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰৰ চিত্ৰনাট্য আৰু কাহিনীৰ সৈতে খাজা আহমদ আব্বাছ জড়িত আছিল। তেওঁ ৰাজ কাপুৰৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ ছবিৰ চিত্ৰনাট্য ৰচনা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আৱাৰা (১৯৫১), অনহোনী (১৯৫২), শ্ৰী ৪২০ (১৯৫৫), জাগতে ৰহো (১৯৫৬), চাৰ দিল চাৰ ৰাহেঁ (১৯৫৯), মেৰা নাম জোকাৰ (১৯৭০) আৰু ববী (১৯৭৩) আদি উল্লেখযোগ্য। হেনা (১৯৯১) চলচ্চিত্ৰখনৰ সৈতে তেওঁৰ চিত্ৰনাট্যকাৰ হিচাপে সম্পৰ্কৰ কথাও উল্লেখ কৰা হয়।

ৰাজ কাপুৰে সহযোগিতামূলকভাৱে কাম কৰাত বিশ্বাস কৰিছিল। কাহিনী, চিত্ৰনাট্য, অভিনয়, সংগীত আৰু দৃশ্যসজ্জাৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰাটো তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল।

শংকৰ-জয়কিষাণৰ সৈতে সংগীতৰ যাত্ৰা

সংগীত পৰিচালক শংকৰ-জয়কিষাণ আছিল ৰাজ কাপুৰৰ অন্যতম প্ৰিয় সংগীত-যুটি। বৰষাত, আৱাৰা, শ্ৰী ৪২০, চোৰী চোৰী, জিছ দেশ মে গংগা বহতি হ্যে, সংগম আৰু মেৰা নাম জোকাৰকে ধৰি বহু ছবিত তেওঁলোক একেলগে কাম কৰিছিল।

জয়কিষাণৰ মৃত্যুৰ পিছত ৰাজ কাপুৰে লক্ষ্মীকান্ত-প্যাৰেলালৰ সৈতে ববী, সত্যম শিৱম সুন্দৰম আৰু প্ৰেম ৰোগ আদি চলচ্চিত্ৰত কাম কৰে।

ধৰম কৰম চলচ্চিত্ৰত তেওঁ ৰাহুল দেৱ বৰ্মনৰ সৈতে আৰু ৰাম তেৰী গংগা মেইলীত ৰবীন্দ্ৰ জৈনৰ সৈতে কাম কৰিছিল। ধুন (১৯৫৩) আৰু আশিয়ানা (১৯৫২) আদি ছবিতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। দো ওস্তাদ চলচ্চিত্ৰৰ সংগীত পৰিচালনাৰ সৈতে অ’ পি নায়াৰৰ নাম জড়িত।

শংকৰ-জয়কিষাণে ৰাজ কাপুৰৰ সৈতে কাম কৰা ছবিসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য কেইখনমান হ’ল—

·         বৰষাত (১৯৪৯)

·         আৱাৰা (১৯৫১)

·         আহ (১৯৫৩)

·         বুট পলিছ (১৯৫৪)

·         শ্ৰী ৪২০ (১৯৫৫)

·         চোৰী চোৰী (১৯৫৬)

·         কানহাইয়া (১৯৫৯)

·         মেই নশে মে হুঁ (১৯৫৯)

·         জিছ দেশ মে গংগা বহতি হ্যে (১৯৬০)

·         আশিক (১৯৬২)

·         এক দিল ছৌ আফছানে (১৯৬৩)

·         সংগম (১৯৬৪)

·         তিসৰী কছম (১৯৬৬)

·         এৰাউণ্ড দ্য ৱৰ্ল্ড (১৯৬৭)

·         দিওয়ানা (১৯৬৭)

·         স্বপ্নো কা সৌদাগৰ (১৯৬৮)

·         মেৰা নাম জোকাৰ (১৯৭০)

·         কাল আজ ঔৰ কাল (১৯৭১)

নাৰ্গিছৰ সৈতে অভিনীত চলচ্চিত্ৰ

ৰাজ কাপুৰ আৰু নাৰ্গিছৰ যুটিটো হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় যুটি আছিল। তেওঁলোকে একেলগে অভিনয় কৰা উল্লেখযোগ্য ছবিসমূহ হ’ল—

·         আগ (১৯৪৮)

·         আন্দাজ (১৯৪৯)

·         বৰষাত (১৯৪৯)

·         প্যাৰ (১৯৫০)

·         জান পেহচান (১৯৫০)

·         আৱাৰা (১৯৫১)

·         আম্বৰ (১৯৫২)

·         অনহোনী (১৯৫২)

·         আশিয়ানা (১৯৫২)

·         আহ (১৯৫৩)

·         পাপী (১৯৫৩)

·         ধুন (১৯৫৩)

·         শ্ৰী ৪২০ (১৯৫৫)

·         চোৰী চোৰী (১৯৫৬)

·         জাগতে ৰহো (১৯৫৬)

এই ছবিসমূহত তেওঁলোকৰ অভিনয়, পৰ্দাৰ ৰসায়ন আৰু সংগীতপ্ৰধান দৃশ্যসমূহে দৰ্শকৰ মাজত বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

মুকেশ আৰু মান্না দে’ৰ কণ্ঠত ৰাজ কাপুৰৰ গীত

ৰাজ কাপুৰৰ পৰ্দাৰ ব্যক্তিত্বৰ সৈতে কণ্ঠশিল্পী মুকেশৰ কণ্ঠৰ এক গভীৰ সম্পৰ্ক আছিল। মুকেশে তেওঁৰ বহু ছবিৰ বাবে গীত গাইছিল। মুকেশৰ মৃত্যুৰ পিছত ৰাজ কাপুৰে আৱেগিকভাৱে কৈছিল—‘মই যেন মোৰ নিজৰ কণ্ঠটো হেৰুৱালোঁ।’

মান্না দে’য়েও ৰাজ কাপুৰৰ বাবে বহু স্মৰণীয় গীত গাইছিল। তাৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য কেইটামান হ’ল—

·         ‘লাগা চুনৰি মে দাগ’ — দিল হি তো হ্যে

·         ‘এ ভাই জৰা দেখকে চলো’ — মেৰা নাম জোকাৰ

·         ‘দিল কা হাল শুনে দিলৱালা’ — শ্ৰী ৪২০

·         ‘আজা ছনম মধুৰ চান্দনী মে হম’ — চোৰী চোৰী

·         ‘যহাঁ মে জাতি হুঁ, ৱহাঁ চলে আতে হো’ — চোৰী চোৰী

·         ‘য়ে ৰাত ভিগি ভিগি’ — চোৰী চোৰী

·         ‘মস্তি ভৰা হ্যে সমা’ — পৰৱৰিশ

·         ‘মুড় মুড় কে না দেখ’ — শ্ৰী ৪২০

·         ‘চলত মুছাফিৰ’ — তিসৰী কছম

·         ‘বেলিয়া বেলিয়া বেলিয়া’ — পৰৱৰিশ

·         ‘লল্লা আল্লা তেৰা নিগাহবান’ — আব্দুল্লাহ

·         ‘মামা অ’ মামা’ — পৰৱৰিশ

এই গীতসমূহে ৰাজ কাপুৰৰ চলচ্চিত্ৰক সংগীতৰ জগততো চিৰস্মৰণীয় কৰি তুলিছে।

মৃত্যু আৰু চিৰস্মৰণীয় অৱদান

জীৱনৰ শেষৰ ফালে ৰাজ কাপুৰে হাঁপানী ৰোগত ভুগিছিল। ১৯৮৮ চনত দাদাচাহেব ফালকে বঁটা প্ৰদান অনুষ্ঠানত উপস্থিত থকাৰ সময়তে তেওঁ অসুস্থ হৈ পৰে। তেওঁক চিকিৎসাৰ বাবে নতুন দিল্লীৰ সৰ্বভাৰতীয় চিকিৎসা বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠানলৈ (AIIMS) লৈ যোৱা হৈছিল। ৰোগৰ জটিলতাৰ বাবে তেওঁ প্ৰায় এমাহ চিকিৎসাধীন হৈ থাকে।

১৯৮৮ চনৰ ২ জুনত, ৬৩ বছৰ বয়সত, ৰাজ কাপুৰৰ মৃত্যু হয়।

তেওঁৰ মৃত্যুৱে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত এক গভীৰ শূন্যতাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ অভিনয়, পৰিচালনা, সংগীতবোধ আৰু চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ অনন্য শৈলীয়ে তেওঁক আজিও অমৰ কৰি ৰাখিছে।

ৰাজ কাপুৰ কেৱল এগৰাকী অভিনেতা নাছিল; তেওঁ আছিল এগৰাকী সপোনদ্ৰষ্টা চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা, দক্ষ পৰিচালক, সংগীতৰ সূক্ষ্ম ৰসজ্ঞ আৰু সাধাৰণ মানুহৰ সুখ-দুখক ৰূপালী পৰ্দাত জীৱন্ত কৰি তোলা এগৰাকী মহান শিল্পী। তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰত প্ৰেম, দৰিদ্ৰতা, সামাজিক বৈষম্য, দেশপ্ৰেম, মানৱতা আৰু জীৱন-সংগ্ৰামৰ যি প্ৰতিফলন দেখা যায়, সেয়া ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত চিৰস্মৰণীয় হৈ থাকিব।

ৰাজ কাপুৰৰ জীৱন আৰু কৰ্মই প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰকৃত শিল্পীৰ মৃত্যু হ’লেও তেওঁৰ সৃষ্টি আৰু শিল্পীসত্তা কেতিয়াও মৰি নাযায়।

 

কিংবদন্তি অভিনেতা ৰাজ কুমাৰ

ৰাজ কুমাৰ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী প্ৰতিভাৱান আৰু স্বকীয় অভিনয়শৈলীৰ বাবে পৰিচিত কিংবদন্তি অভিনেতা আছিল। তেওঁৰ গম্ভীৰ কণ্ঠস্বৰ, সংলাপ পৰিৱেশনৰ অনন্য শৈলী আৰু ব্যক্তিত্বই তেওঁক ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত এক সুকীয়া স্থান প্ৰদান কৰিছিল।

জন্ম আৰু পৰিয়াল

ৰাজ কুমাৰৰ জন্ম ১৯২৬ চনৰ ৮ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ বেলুচিস্তান প্ৰদেশৰ লোৰালাইত (বৰ্তমান পাকিস্তানত) এটা কাশ্মীৰী পণ্ডিত পৰিয়ালত হৈছিল। জন্মৰ সময়ত তেওঁৰ নাম ৰখা হৈছিল কুলভূষণ পণ্ডিত। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম জগদীশ্বৰ পণ্ডিত আৰু মাতৃৰ নাম ধনৰাজ ৰাণী পণ্ডিত। তেওঁলোক তিনিজন ভাতৃ আছিল—আনন্দ বাবী পণ্ডিত, জীৱনলাল পণ্ডিত আৰু মহিন্দৰ নাথ পণ্ডিত। তেওঁৰ চাৰিগৰাকী ভগ্নীও আছিল।

১৯৪০ চনত তেওঁ বোম্বাইলৈ (বৰ্তমান মুম্বাই) আহে আৰু বোম্বাই আৰক্ষী বিভাগত উপ-পৰিদৰ্শক (Sub-Inspector of Police) হিচাপে নিযুক্ত হয়। ১৯৬০ চনত তেওঁ জেনিফাৰ নামৰ এগৰাকী বিমান পৰিচাৰিকাক বিবাহ কৰায়। বিবাহৰ পিছত জেনিফাৰে হিন্দু পৰম্পৰা অনুসৰি নিজৰ নাম গায়ত্ৰী ৰাখে। তেওঁলোকৰ দুজন পুত্ৰ আৰু এগৰাকী কন্যা সন্তান জন্ম হয়। পুত্ৰ দুজনৰ নাম পুৰু ৰাজ কুমাৰ আৰু পাণিনি ৰাজ কুমাৰ, আনহাতে কন্যাৰ নাম বাস্তৱিকা পণ্ডিত। পুৰু ৰাজ কুমাৰ এগৰাকী বলীউডৰ অভিনেতা। কন্যা বাস্তৱিকাই ২০০৬ চনত Eight: The Power of Shani নামৰ চলচ্চিত্ৰখনৰ জৰিয়তে অভিনয় জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে।

চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ

চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৈতে জড়িত এগৰাকী বন্ধুৰ অনুৰোধত ৰাজ কুমাৰে আৰক্ষীৰ চাকৰি এৰি অভিনয় জগতত প্ৰৱেশ কৰে। সেই সময়তে তেওঁ নিজৰ প্ৰকৃত নাম কুলভূষণ পণ্ডিত সলনি কৰি ৰাজ কুমাৰ নাম গ্ৰহণ কৰে।

প্ৰথমে তেওঁ দৌলত (১৯৪৯) নামৰ চলচ্চিত্ৰখনৰ বাবে সাক্ষাৎকাৰ দিছিল যদিও নিৰ্বাচিত নহ'ল। অৱশ্যে, পিছলৈ ৰঙ্গিলী (১৯৫২) চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ সুযোগ লাভ কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ অনমোল সাহাৰা (১৯৫২), অবছাৰ (১৯৫৩), ঘমণ্ড (১৯৫৫), লাখো মে এক আৰু কৃষ্ণ সুদামা (১৯৫৭) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে।

১৯৫৭ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত অস্কাৰৰ বাবে মনোনীত চলচ্চিত্ৰ *মাদাৰ ইণ্ডিয়া*ত এটা চমু চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ বিশেষ সমাদৰ লাভ কৰে। এই চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁ নাৰ্গিছৰ স্বামীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। অৱশ্যে, সোহৰাব মোদীৰ নওশেৰৱান-এ-আদিল (১৯৫৭) চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁ অধিক জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰে।

১৯৫৯ চনত তেওঁ উজালা চলচ্চিত্ৰত ছাম্মী কাপুৰৰ সৈতে অভিনয় কৰে। সেই বছৰতে মুক্তিপ্ৰাপ্ত পৈগাম চলচ্চিত্ৰত দিলীপ কুমাৰৰ সৈতে তেওঁ এগৰাকী মিল শ্ৰমিকৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে। এই অভিনয়ৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনীত হৈছিল।

১৯৬৩ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত দিল এক মন্দিৰ চলচ্চিত্ৰত এগৰাকী কৰ্কট ৰোগীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে। ১৯৬৫ চনত যশ চোপ্ৰা পৰিচালিত ৱক্ত চলচ্চিত্ৰত সুনীল দত্ত, শশী কাপুৰ আৰু বলৰাজ চাহনীৰ সৈতে অভিনয় কৰে। এই চলচ্চিত্ৰখনৰ বাবেও তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে।

১৯৬৫ চনত কাজল চলচ্চিত্ৰত মতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ বাবে তেওঁ পুনৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনীত হয়। ১৯৬৮ চনত নীল কমল চলচ্চিত্ৰত চিত্ৰসেনৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিও তেওঁ একেটা শিতানতে মনোনয়ন লাভ কৰে।

জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰ আৰু অভিনয় জীৱনৰ সফলতা

১৯৬৭ চনত বি. আৰ. চোপ্ৰা পৰিচালিত ৰোমাণ্টিক থ্ৰিলাৰ *হমৰাজ*ত ৰাজ কুমাৰে কেপ্টেইন ৰাজেশৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ সৈতে সুনীল দত্ত, বিমী আৰু মমতাজে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭০ চনত চেতন আনন্দ পৰিচালিত হীৰ ৰাঞ্জা চলচ্চিত্ৰত তেওঁ ৰাঞ্জাৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে। চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ বিপৰীতে প্ৰিয়া ৰাজবংশে অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি প্ৰাণ, পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ আৰু কামিনী কৌশল আদিয়েও অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭১ চনত অৰবিন্দ সেন পৰিচালিত মৰ্যাদা চলচ্চিত্ৰত তেওঁ ৰাজা বাবুৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। চলচ্চিত্ৰখনত মালা সিনহা, ৰাজেশ খান্না আৰু প্ৰাণ আদি শিল্পীয়ে অভিনয় কৰিছিল। একে বছৰতে সুশীল মজুমদাৰ পৰিচালিত লাল পাথৰ চলচ্চিত্ৰত কুমাৰ বাহাদুৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ সৈতে হেমা মালিনী, ৰাখী গুলজাৰ আৰু বিনোদ মেহৰাই অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭২ চনত কমল আমৰোহী পৰিচালিত কালজয়ী চলচ্চিত্ৰ *পাকিজা*ত তেওঁ ছালিম আহমেদ খানৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। চলচ্চিত্ৰখনত মীনা কুমাৰী, অশোক কুমাৰ আৰু নাদিৰাৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ শিল্পীয়ে অভিনয় কৰিছিল। *পাকিজা*ই দৰ্শকৰ মাজত ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰু ১৯৮০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে কেইবাখনো বাণিজ্যিকভাৱে অসফল চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ পিছত ৰাজ কুমাৰে পুনৰ সফলতা লাভ কৰে। কুদৰত (১৯৮১), এক নয়ী পহেলী (১৯৮৪), মৰতে দম তক (১৯৮৭), মুকদ্দৰ কা ফয়ছলা (১৯৮৭) আৰু জংবাজ (১৯৮৯) আদি চলচ্চিত্ৰই তেওঁৰ অভিনয় জীৱনলৈ নতুন গতি আনে।

১৯৯১ চনত প্ৰায় ৩২ বছৰৰ মূৰত তেওঁ প্ৰখ্যাত অভিনেতা দিলীপ কুমাৰৰ সৈতে পুনৰ একেলগে অভিনয় কৰে। সুভাষ ঘাই পৰিচালিত সৌদাগৰ চলচ্চিত্ৰখনত দুয়োগৰাকী কিংবদন্তি অভিনেতাৰ অভিনয়ে দৰ্শকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে।

ৰাজ কুমাৰৰ শেষৰ ফালৰ উল্লেখযোগ্য সফল চলচ্চিত্ৰ আছিল মেহুল কুমাৰ পৰিচালিত ত্ৰিৰংগা (১৯৯২)। এই চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁ ব্ৰিগেডিয়াৰ সূৰ্যদেৱ সিঙৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। তেওঁৰ অন্তিম চলচ্চিত্ৰ আছিল গড এণ্ড গান (১৯৯৫)।

উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰসমূহ

ৰাজ কুমাৰে ১৯৫২ চনৰ পৰা ১৯৯৫ চনলৈ হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত সক্ৰিয়ভাৱে অভিনয় কৰিছিল। তেওঁ ৭০খনতকৈও অধিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছে—

• দুলহন (১৯৫৭)
• পঞ্চায়েত (১৯৫৮)
• দুৰ্গামাতা (১৯৫৯)
• শৰাৰত (১৯৫৯)
• অৰ্ধাঙ্গিনী (১৯৫৯)
• দিল আপনা ঔৰ প্ৰীত পৰায়ী (১৯৬০)
• ঘৰানা (১৯৬১)
• গোদান (১৯৬৩)
• ফুল বনে অংগাৰে (১৯৬৩)
• জিন্দগী (১৯৬৪)
• উঁচে লোগ (১৯৬৫)
• ৰিশতে-নাতে (১৯৬৫)
• হমৰাজ (১৯৬৭)
• নয়ী ৰোশনী (১৯৬৭)
• মেৰে হুজুৰ (১৯৬৮)
• বাসনা (১৯৬৮)
• দিল কা ৰাজা (১৯৭২)
• হিন্দুস্তান কী কছম (১৯৭৩)
• ৩৬ ঘণ্টে (১৯৭৪)
• এক সে বঢ়কৰ এক (১৯৭৬)
• কৰ্মযোগী (১৯৭৮)
• চম্বল কী কছম (১৯৮০)
• বুলন্দী (১৯৮১)
• ধৰ্মকাঁটা (১৯৮২)
• ৰাজ তিলক (১৯৮৪)
• সাহাৰা (১৯৮৪)
• ইতিহাস (১৯৮৭)
• মহব্বত কে দুশমন (১৯৮৮)
• সাজিশ (১৯৮৮)
• মহাবীৰ (১৯৮৮)
• দেশ কে দুশমন (১৯৮৯)
• গলিয়োঁ কা বাদশাহ (১৯৮৯)
• সূৰ্য (১৯৮৯)
• পুলিচ পাবলিক (১৯৯০)
• পুলিচ ঔৰ মুজৰিম (১৯৯২)
• ইনছানিয়ত কে দেৱতা (১৯৯৩)
• উলফত কী নয়ী মঞ্জিলে (১৯৯৪)
• বে-তাজ বাদশাহ (১৯৯৪)
• জবাব (১৯৯৫)

দিল কা ৰাজা আৰু কৰ্মযোগী চলচ্চিত্ৰত তেওঁ দ্বৈত চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

স্মৰণীয় চৰিত্ৰসমূহ

ৰাজ কুমাৰৰ অভিনয় জীৱনত কিছুমান চৰিত্ৰ বিশেষভাৱে স্মৰণীয় হৈ আছে। *মাদাৰ ইণ্ডিয়া*ত শ্বামু, *দিল এক মন্দিৰ*ত ৰাম, *ৱক্ত*ত ৰাজা, *নীল কমল*ত চিত্ৰসেন, *পাকিজা*ত ছালিম, *সৌদাগৰ*ত ৰাজেশ্বৰ সিং আৰু *ত্ৰিৰংগা*ত ব্ৰিগেডিয়াৰ সূৰ্যদেৱ সিঙৰ চৰিত্ৰত কৰা অভিনয়ে দৰ্শকৰ মনত গভীৰ সাঁচ বহুৱাই থৈ গৈছে।

তেওঁৰ অভিনয়ৰ বিশেষত্ব আছিল সংলাপ পৰিৱেশনৰ নিজস্ব শৈলী, গম্ভীৰ কণ্ঠস্বৰ, মুখভংগীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু চৰিত্ৰৰ সৈতে নিজকে একাত্ম কৰি তোলাৰ ক্ষমতা। পৰ্দাত তেওঁৰ উপস্থিতিয়ে প্ৰায়ে চৰিত্ৰসমূহক এক বিশেষ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছিল।

ব্যক্তিত্ব আৰু জীৱনশৈলী

ৰাজ কুমাৰৰ সমসাময়িক বহু অভিনেতাই একে সময়তে দুই-তিনিখন চলচ্চিত্ৰত কাম কৰিছিল। কিন্তু ৰাজ কুমাৰে সাধাৰণতে এটা সময়ত এখন চলচ্চিত্ৰৰ কামতহে মনোনিৱেশ কৰিছিল। তেওঁ প্ৰতিটো চৰিত্ৰক গুৰুত্বসহকাৰে গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু নিজৰ অভিনয়ৰ মানদণ্ডৰ ক্ষেত্ৰত আপোচ কৰিবলৈ ভাল নাপাইছিল।

এবাৰ এগৰাকী সাংবাদিকে তেওঁক তেওঁৰ পছন্দৰ চৰিত্ৰসমূহৰ বিষয়ে সোধাত তেওঁ উত্তৰ দিছিল যে তেওঁ এতিয়ালৈকে এনে কোনো চৰিত্ৰত অভিনয় কৰা নাই, যিটো তেওঁৰ অপছন্দৰ। তেওঁ সদায় নিজৰ পছন্দৰ চৰিত্ৰহে ৰূপায়ণ কৰে বুলি মন্তব্য কৰিছিল।

ৰাজ কুমাৰ তেওঁৰ স্বকীয় সংলাপ পৰিৱেশন আৰু স্মৰণীয় সংলাপৰ বাবে বিশেষভাৱে জনাজাত আছিল। অভিনয়ৰ উপৰি তেওঁ ঘোঁৰা দৌৰোৱা, গল্ফ খেলা আৰু শাস্ত্ৰীয় সংগীত শুনি ভাল পাইছিল। তেওঁ সময়ানুৱৰ্তিতা আৰু নিয়মানুৱৰ্তিতাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিছিল।

মৃত্যু

১৯৯৬ চনৰ ৩ জুলাইত ৬৯ বছৰ বয়সত মুম্বাইত ৰাজ কুমাৰৰ মৃত্যু হয়। মৃত্যুৰ কাৰণ হিচাপে তেওঁৰ কৰ্কট ৰোগৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। প্ৰখ্যাত সাংবাদিক ফাৰহানা ফাৰুকক দিয়া এটা সাক্ষাৎকাৰত তেওঁৰ পুত্ৰ পুৰু ৰাজ কুমাৰে কৈছিল যে তেওঁৰ পিতৃ হজকিনছ ৰোগত (Hodgkin's disease) আক্ৰান্ত হৈছিল আৰু সেইবাবে তেওঁ কেম'থেৰাপি গ্ৰহণ কৰিছিল।

উপসংহাৰ

ৰাজ কুমাৰ কেৱল এগৰাকী অভিনেতাই নাছিল; তেওঁ আছিল ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এক স্বকীয় ব্যক্তিত্ব। তেওঁৰ গম্ভীৰ কণ্ঠস্বৰ, সংলাপ পৰিৱেশনৰ অনন্য কৌশল আৰু চৰিত্ৰ ৰূপায়ণৰ অসাধাৰণ দক্ষতাই তেওঁক আন অভিনেতাসকলৰ পৰা পৃথক কৰি তুলিছিল। মাদাৰ ইণ্ডিয়া, দিল এক মন্দিৰ, ৱক্ত, পাকিজা, সৌদাগৰ আৰু *ত্ৰিৰংগা*ৰ দৰে চলচ্চিত্ৰত কৰা অভিনয়ে তেওঁক দৰ্শকৰ হৃদয়ত চিৰস্মৰণীয় কৰি ৰাখিছে।

তেওঁৰ জীৱন আৰু কৰ্মই প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰতিভা, আত্মবিশ্বাস, একাগ্ৰতা আৰু নিজস্ব শৈলীৰ সমন্বয়ে এজন শিল্পীক চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত চিৰস্থায়ী স্থান দিব পাৰে। ৰাজ কুমাৰৰ অভিনয় প্ৰতিভা আৰু স্মৰণীয় সংলাপসমূহে হিন্দী চলচ্চিত্ৰপ্ৰেমীৰ মাজত আজিও বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।

কিংবদন্তি অভিনেতা সুনীল দত্ত

জন্ম, শৈশৱ আৰু শিক্ষা

চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক, পৰিচালক, অভিনেতা আৰু ৰাজনীতিবিদ সুনীল দত্তৰ জন্ম ১৯২৯ চনৰ ৬ জুন তাৰিখে ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ পঞ্জাব প্ৰদেশৰ নাক্কা খুৰ্দ নামৰ এখন গাঁৱত হৈছিল। জন্মৰ সময়ত তেওঁৰ নাম ৰখা হৈছিল বলৰাজ দত্ত। চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত নামৰ বিভ্ৰান্তি দূৰ কৰিবলৈ তেওঁ নিজৰ নাম সলনি কৰি সুনীল দত্ত ৰাখিছিল। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম দিৱান ৰঘুনাথ দত্ত আৰু মাতৃৰ নাম কুলৱন্তী দেৱী দত্ত।

সুনীল দত্তৰ পাঁচ বছৰ বয়সতে তেওঁৰ পিতৃৰ মৃত্যু হৈছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত তেওঁ মাত্ৰ ওঠৰ বছৰীয়া আছিল। দেশ বিভাজনৰ ফলত সমগ্ৰ অঞ্চলটোত হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত ভয়ংকৰ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ সৃষ্টি হৈছিল। সুনীল দত্তৰ পিতৃৰ ইয়াকুব নামৰ এজন মুছলমান ব্যক্তিৰ সৈতে গভীৰ বন্ধুত্ব আছিল। সেই বন্ধুত্বৰ খাতিৰত ইয়াকুবে সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ মাজৰ পৰা সুনীল দত্তৰ পৰিয়ালটোক ৰক্ষা কৰিছিল।

গৃহহীন হৈ পৰা পৰিয়ালটোৱে যমুনানগৰৰ ওচৰত যমুনা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত মান্দাউলি নামৰ এখন সৰু গাঁৱত আশ্ৰয় লৈছিল। পিছত তেওঁ মাতৃ কুলৱন্তী দেৱীৰ সৈতে প্ৰথমে দিল্লীলৈ আৰু তাৰ পৰা লক্ষ্ণৌলৈ যায়। লক্ষ্ণৌৰ আমিনাবাদ অঞ্চলত তেওঁৰ কৈশোৰ কাল অতিবাহিত হৈছিল।

স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে সুনীল দত্ত লক্ষ্ণৌৰ পৰা বোম্বাইলৈ আহে। তেওঁ বোম্বাইৰ জয় হিন্দ মহাবিদ্যালয়ত নামভৰ্তি কৰে। পঢ়া-শুনাৰ সমান্তৰালভাৱে তেওঁ দক্ষিণ এছিয়াৰ জনপ্ৰিয় ৰেডিঅ’ চিলনৰ উৰ্দু বিভাগত ঘোষক হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ৰেডিঅ’ৰ প্ৰখ্যাত ঘোষক আমিন ছায়ানিৰ মতে, সুনীল দত্ত এজন অত্যন্ত উৎসাহী, কৰ্মোদ্যমী আৰু প্ৰতিভাৱান ৰেডিঅ’ ঘোষক আছিল।

১৯৫৪ চনত তেওঁ ইতিহাস বিষয়ত সন্মানসহ স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে।

চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ

১৯৫৫ চনত ৰমেশ ছাইগল পৰিচালিত ‘ৰেলৱে প্লেটফৰ্ম’ (Railway Platform) নামৰ হিন্দী চলচ্চিত্ৰখনত অভিনয়ৰ সুযোগ লাভ কৰাৰ জৰিয়তে সুনীল দত্তৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ আৰম্ভণি ঘটে। চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁ ৰামৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

সেই সময়ত বলৰাজ চাহনী নামৰ এগৰাকী প্ৰতিষ্ঠিত অভিনেতাই হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত নিজৰ সুকীয়া স্থান দখল কৰিছিল। একে নামৰ বাবে যাতে কোনো বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি নহয়, তাৰ বাবে বলৰাজ দত্তই নিজৰ নাম সলনি কৰি সুনীল দত্ত ৰাখে।

সেই বছৰতে তেওঁ ছোহৰাব মোদী পৰিচালিত ‘কুন্দন’ চলচ্চিত্ৰত অমৃতৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

১৯৫৬ চনত তেওঁ নৰেশ ছাইগল পৰিচালিত ‘ৰাজধানী’, কিশোৰ সাহু পৰিচালিত ‘কিস্মত কা খেল’ আৰু বি. আৰ. চোপ্ৰা পৰিচালিত ‘এক হি ৰাস্তা’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই ছবিসমূহৰ জৰিয়তে তেওঁ চলচ্চিত্ৰ জগতত নিজৰ পৰিচয় গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হয়।

‘মাদাৰ ইণ্ডিয়া’ আৰু নাৰ্গিছৰ সৈতে বিবাহ

১৯৫৭ চনত মেহবুব খান পৰিচালিত কালজয়ী চলচ্চিত্ৰ ‘মাদাৰ ইণ্ডিয়া’ত সুনীল দত্তই বিৰজু নামৰ চৰিত্ৰটো ৰূপায়ণ কৰে। ছবিখনত প্ৰখ্যাত অভিনেত্ৰী নাৰ্গিছে তেওঁৰ মাতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ অভিনয়ে দৰ্শকৰ বিশেষ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে আৰু তেওঁ ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে।

১৯৫৮ চনত সুনীল দত্ত আৰু নাৰ্গিছ বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। তেওঁলোকৰ সংসাৰত এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাৰ জন্ম হয়। পুত্ৰ সঞ্জয় দত্ত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী প্ৰখ্যাত অভিনেতা। কন্যা দুগৰাকী হৈছে প্ৰিয়া দত্ত আৰু নম্ৰতা দত্ত।

নম্ৰতা দত্তই প্ৰখ্যাত অভিনেতা ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ পুত্ৰ কুমাৰ গৌৰৱৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। উল্লেখযোগ্য যে ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ আৰু সুনীল দত্ত দুয়োজনে ‘মাদাৰ ইণ্ডিয়া’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

১৯৫০ আৰু ১৯৬০ৰ দশকৰ সফল চলচ্চিত্ৰ

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালৰ পৰা ১৯৬০ৰ দশকলৈকে সুনীল দত্তই কেইবাখনো সফল আৰু স্মৰণীয় চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে।

তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত বি. আৰ. চোপ্ৰা পৰিচালিত ‘সাধনা’ (১৯৫৮), শক্তি সামন্ত পৰিচালিত ‘ইনছান জাগ উঠা’ (১৯৫৯), বিমল ৰয় পৰিচালিত ‘সুজাতা’ (১৯৫৯), ‘মুঝে জীনে দো’ (১৯৬৩), ‘গুমৰাহ’ (১৯৬৩), ‘খানদান’ (১৯৬৫), ৰাজ খোছলা পৰিচালিত ‘মেৰা ছায়া’ (১৯৬৬), জ্যোতি স্বৰূপ পৰিচালিত ‘পড়োছন’ (১৯৬৮), আদুৰ্থি চুব্বা ৰাও পৰিচালিত ‘মিলন’ (১৯৬৭) আৰু তেওঁৰ নিজৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘ৰেশমা ঔৰ ছেৰা’ (১৯৭১) বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

‘মুঝে জীনে দো’ চলচ্চিত্ৰত কৰা অভিনয়ৰ বাবে তেওঁ ১৯৬৪ চনত শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে। ‘খানদান’ চলচ্চিত্ৰত কৰা অভিনয়ৰ বাবে ১৯৬৬ চনত তেওঁ পুনৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে। ‘মিলন’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ বাবে তেওঁ বেংগল ফিল্ম জাৰ্নেলিষ্টছ এছ’চিয়েশ্যনৰ পৰাও শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ সন্মান লাভ কৰিছিল।

সুনীল দত্তৰ সৈতে বি. আৰ. চোপ্ৰাৰ সহযোগিতাও যথেষ্ট সফল আছিল। ‘গুমৰাহ’ (১৯৬৩), ‘ৱক্ত’ (১৯৬৫) আৰু ‘হমৰাজ’ (১৯৬৭) আদি ছবিত অভিনয় কৰি তেওঁ দৰ্শকৰ মাজত বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

পৰিচালক আৰু প্ৰযোজক হিচাপে সুনীল দত্ত

১৯৬৪ চনত ‘ইয়াদেঁ’ (Yaadein) চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে সুনীল দত্তই পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। তেওঁ ছবিখনত অভিনয়ো কৰিছিল। অতি কম সংখ্যক অভিনেতাৰ উপস্থিতিৰে নিৰ্মিত এই পৰীক্ষামূলক চলচ্চিত্ৰখনে বিশেষ চৰ্চা লাভ কৰিছিল আৰু ইয়াৰ অনন্য নিৰ্মাণশৈলীৰ বাবে গিনিজ বুক অৱ ৰেকৰ্ডছৰ সৈতে জড়িত স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল।

১৯৬৮ চনত তেওঁ ‘মন কা মীত’ চলচ্চিত্ৰখন প্ৰযোজনা কৰে। এই ছবিখনৰ জৰিয়তে তেওঁৰ ভাতৃ সোম দত্ত, বিনোদ খান্না আৰু লীনা চন্দ্ৰৱৰকৰে চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

১৯৭১ চনত তেওঁ ‘ৰেশমা ঔৰ ছেৰা’ চলচ্চিত্ৰখন প্ৰযোজনা আৰু পৰিচালনা কৰে। ছবিখনে সমালোচকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল যদিও বক্স অফিচত বিশেষ সফলতা অৰ্জন কৰিব পৰা নাছিল।

১৯৭০ৰ দশকত অভিনয় জীৱনৰ উত্থান-পতন

১৯৭০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে সুনীল দত্তৰ অভিনয় জীৱনত কিছু স্থবিৰতা আহি পৰে। এই পৰিস্থিতিৰ মাজতে তেওঁ ১৯৭১ চনত এম. ভি. ৰমণ পৰিচালিত ‘জ্বালা’ চলচ্চিত্ৰত মধুবালাৰ বিপৰীতে নায়কৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

‘জ্বালা’ চলচ্চিত্ৰখনৰ নিৰ্মাণৰ ইতিহাস বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ ১৯৫৬ চনত আৰম্ভ হৈছিল যদিও বিভিন্ন কাৰণত নিৰ্মাণৰ কাম সম্পূৰ্ণ হোৱাত বহু বছৰ পলম হয়। মধুবালাই ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ আৰম্ভ কৰিছিল যদিও অসুস্থতাৰ বাবে কাম সম্পূৰ্ণ কৰিব পৰা নাছিল। ১৯৬৯ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হয়। পিছত আন এগৰাকী অভিনেত্ৰীৰ সহায়ত ছবিখনৰ বাকী অংশ সম্পূৰ্ণ কৰা হয় আৰু ১৯৭১ চনৰ জুলাই মাহত ছবিখন মুক্তি দিয়া হয়। অৱশ্যে ছবিখনে বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে। ‘জ্বালা’ক মধুবালাৰ প্ৰথম আৰু শেষ ৰঙীন চলচ্চিত্ৰ হিচাপে বিশেষভাৱে স্মৰণ কৰা হয়।

‘জ্বালা’ৰ পিছত সুনীল দত্তই ১৯৭২ চনত এ. বীৰাপ্পন পৰিচালিত ‘জমিন আছমান’, তপন সিংহ পৰিচালিত ‘জিন্দগী জিন্দগী’ আৰু মনোহৰ দীপক পৰিচালিত ‘জয় জ্বালা’ত অভিনয় কৰে। ১৯৭৩ চনত বি. এছ. থাপা পৰিচালিত ‘মন জিতে জগ জিত’ আৰু ‘হীৰা’ আদি ছবিত অভিনয় কৰে।

১৯৭৪ চনত সাধনা শিৱদাসানী পৰিচালিত ‘গীতা মেৰা নাম’ চলচ্চিত্ৰত জনি নামৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ পুনৰ দৰ্শকৰ বিশেষ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে। ছবিখনত ফিৰোজ খান, সাধনা আৰু হেলেনেও অভিনয় কৰিছিল।

ইয়াৰ পিছত তেওঁ ‘প্ৰাণ যায়ে পৰ বচন না যায়ে’ (১৯৭৪), ‘নাগিন’ (১৯৭৬), ‘জানী দুশমন’ (১৯৭৯), ‘মুকাবলা’ (১৯৭৯) আৰু ‘শান’ (১৯৮০) আদি ছবিত অভিনয় কৰে।

সুনীল দত্তই কেইবাখনো পঞ্জাবী ধৰ্মীয় চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল। সেইবোৰৰ ভিতৰত ‘মন জিতে জগ জিত’ (১৯৭৩), ‘দুখ ভঞ্জন তেৰা নাম’ (১৯৭৪) আৰু ‘ছাত শ্ৰী আকাল’ (১৯৭৭) উল্লেখযোগ্য।

১৯৮০ৰ দশকৰ চলচ্চিত্ৰ

১৯৮০ৰ দশকতো সুনীল দত্তই অভিনয় অব্যাহত ৰাখিছিল। এই সময়ছোৱাত তেওঁ ‘দৰ্দ কা ৰিস্তা’ (১৯৮২), ‘বদলে কি আগ’ (১৯৮২), ‘ৰাজ তিলক’ (১৯৮৪), ‘মংগল দাদা’ (১৯৮৬), ‘ৱতন কে ৰখৱালে’ (১৯৮৭) আৰু ‘ধৰমযুদ্ধ’ (১৯৮৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে।

তেওঁ ছবিসমূহত মুখ্য চৰিত্ৰৰ লগতে সহায়ক চৰিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল। চৰিত্ৰৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু অভিনয়ৰ স্বাভাৱিকতাৰ বাবে তেওঁ চলচ্চিত্ৰ জগতত নিজৰ সুকীয়া স্থান অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

পুত্ৰ সঞ্জয় দত্তৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ আৰম্ভণি আৰু সমাজসেৱা

১৯৮১ চনত সুনীল দত্তৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘ৰকি’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁৰ পুত্ৰ সঞ্জয় দত্তই অভিনয় জীৱনৰ পাতনি মেলে। ছবিখনে বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰিছিল। কিন্তু ছবিখন মুক্তি পোৱাৰ কেইদিনমান আগতে সঞ্জয়ৰ মাতৃ নাৰ্গিছ অগ্ন্যাশয়ৰ কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে।

নাৰ্গিছৰ মৃত্যুৱে সুনীল দত্তৰ জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত ৰোগীসকলক সহায় কৰাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ ‘নাৰ্গিছ দত্ত ফাউণ্ডেচন’ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইয়াৰ উপৰি শিশুৰ মুখমণ্ডলৰ জন্মগত বা আন কাৰণত হোৱা বিকৃতিৰ চিকিৎসাৰ বাবে অস্ত্ৰোপচাৰ আৰু চিকিৎসা-সহায় আগবঢ়োৱা বিভিন্ন উদ্যোগৰ সৈতেও তেওঁ জড়িত আছিল।

ৰাজহুৱা জীৱন আৰু ৰাজনীতিত প্ৰৱেশ

১৯৮২ চনত মহাৰাষ্ট্ৰ চৰকাৰে সুনীল দত্তক মুম্বাইৰ শ্বেৰিফ হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে।

১৯৮৪ চনত তেওঁ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছত যোগদান কৰে। ইয়াৰ পিছত মুম্বাই উত্তৰ-পশ্চিম লোকসভা সমষ্টিৰ পৰা তেওঁ কেইবাবাৰো সংসদৰ সদস্য হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। চলচ্চিত্ৰ জগতৰ পৰা লাভ কৰা জনপ্ৰিয়তাক তেওঁ ৰাজহুৱা সেৱাৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

১৯৯০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে তেওঁ যশ চোপ্ৰা পৰিচালিত ‘পৰম্পৰা’ (১৯৯২) আৰু জে. পি. দত্ত পৰিচালিত ‘ক্ষত্ৰিয়’ (১৯৯৩) আদি ছবিত অভিনয় কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ ৰাজনীতিত অধিক সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত হৈ পৰে।

১৯৯৩ চনত ধৰ্মীয় আৰু সাম্প্ৰদায়িক হিংসাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ জনাই তেওঁ সংসদৰ সদস্যপদৰ পৰা পদত্যাগ কৰাৰ কথা প্ৰকাশ কৰা হয়। একে বছৰৰ এপ্ৰিল মাহত অবৈধভাৱে আগ্নেয়াস্ত্ৰ ৰখাৰ গোচৰত তেওঁৰ পুত্ৰ সঞ্জয় দত্তক আৰক্ষীয়ে গ্ৰেপ্তাৰ কৰে। সেই সময়ছোৱাত সুনীল দত্তই পৰিয়ালৰ সংকটৰ মাজেৰে পাৰ হ’বলগীয়া হৈছিল।

২০০৪ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙৰ নেতৃত্বাধীন চৰকাৰত তেওঁ যুৱ পৰিক্ৰমা আৰু ক্ৰীড়া বিভাগৰ কেন্দ্ৰীয় ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী হিচাপে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। ২০০৫ চনৰ ২৫ মে’ত মৃত্যুবৰণ কৰাৰ আগলৈকে তেওঁ এই পদত অধিষ্ঠিত আছিল।

পুৰস্কাৰ আৰু সন্মান

চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ প্ৰায় পাঁচ দশকজোৰা অৱদানৰ বাবে সুনীল দত্তই বহুতো বঁটা আৰু সন্মান লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য বঁটা আৰু সন্মানসমূহ হ’ল—

·         ১৯৬৪ চন: ‘মুঝে জীনে দো’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা।

·         ১৯৬৪ চন: ‘ইয়াদেঁ’ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটাৰ সৈতে জড়িত স্বীকৃতি।

·         ১৯৬৬ চন: ‘খানদান’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা।

·         ১৯৬৭ চন: ‘মিলন’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ বাবে বেংগল ফিল্ম জাৰ্নেলিষ্টছ এছ’চিয়েশ্যনৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ বঁটা।

·         ১৯৬৮ চন: ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা পদ্মশ্ৰী সন্মান।

·         ১৯৮২ চন: মুম্বাইৰ শ্বেৰিফ হিচাপে নিযুক্তি।

·         ১৯৯৫ চন: ফিল্মফেয়াৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।

·         ১৯৯৮ চন: ৰাজীৱ গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় সদ্ভাৱনা বঁটা।

·         ১৯৯৯ চন: স্ক্ৰীন জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।

·         ২০০০ চন: আনন্দলোক জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।

·         ২০০১ চন: জি চিনে জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।

ইয়াৰ উপৰি তেওঁক লণ্ডনৰ আই. আই. এফ. এছ.-ৰ তৰফৰ পৰা ‘গ্ল’ৰী অৱ ইণ্ডিয়া’ বঁটা প্ৰদান কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

পুত্ৰ সঞ্জয় দত্তৰ সৈতে একেলগে অভিনয়

সুনীল দত্ত আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ সঞ্জয় দত্তই ‘ৰকি’ (১৯৮১) আৰু ‘ক্ষত্ৰিয়’ (১৯৯৩) চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল যদিও ছবিকেইখনত তেওঁলোকক একেটা দৃশ্যত দেখা পোৱা নগৈছিল।

২০০৩ চনত ৰাজকুমাৰ হিৰানী পৰিচালিত ‘মুন্না ভাই এম. বি. বি. এছ.’ চলচ্চিত্ৰত পিতৃ-পুত্ৰই প্ৰথমবাৰৰ বাবে একেটা দৃশ্যতে একেলগে অভিনয় কৰে। ছবিখনত সুনীল দত্তই সঞ্জয় দত্তৰ পিতৃৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল। ২০০৬ চনত মুক্তি পোৱা ‘লাগে ৰহো মুন্না ভাই’ চলচ্চিত্ৰতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

সুনীল দত্তৰ অন্যান্য উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ

সুনীল দত্তৰ অভিনয় জীৱন আছিল অতি বিস্তৃত। তেওঁৰ অভিনীত উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছে—

১৯৫০ৰ দশক: ‘পায়েল’ (১৯৫৭), ‘পোষ্ট বক্স নং ৯৯৯’ (১৯৫৮), ‘দিদি’ (১৯৫৯)।

১৯৬০ৰ দশক: ‘উছনে কহা থা’ (১৯৬০), ‘হম হিন্দুস্তানী’ (১৯৬০), ‘এক ফুল চাৰ কাঁটে’ (১৯৬০), ‘দুনিয়া ঝুকতি হ্যায়’ (১৯৬০), ‘ছায়া’ (১৯৬১), ‘মেইন চুপ ৰহুংগী’ (১৯৬২), ‘ঝুলা’ (১৯৬২), ‘আজ ঔৰ কল’ (১৯৬৩), ‘য়ে ৰিস্তে হ্যায় প্যাৰ কে’ (১৯৬৩), ‘নৰ্তকী’ (১৯৬৩), ‘গজল’ (১৯৬৪), ‘বেটি বেটে’ (১৯৬৪), ‘মৈতিঘৰ’ (১৯৬৬), ‘গবন’ (১৯৬৬), ‘আম্ৰপালী’ (১৯৬৬), ‘মেহেৰবান’ (১৯৬৭), ‘সাধু ঔৰ শয়তান’ (১৯৬৮), ‘গৌৰী’ (১৯৬৮), ‘পিয়াসী শাম’ (১৯৬৯), ‘মেৰি ভাবী’ (১৯৬৯), ‘চিৰাগ’ (১৯৬৯) আৰু ‘ভাই-বেহেন’ (১৯৬৯)।

১৯৭০ৰ দশক: ‘দৰ্পণ’ (১৯৭০), ‘ভাই-ভাই’ (১৯৭০), ‘জখমী’ (১৯৭৫), ‘ওমৰ কয়েদ’ (১৯৭৫), ‘নীলিমা’ (১৯৭৫), ‘হিমালয় সে উঁচা’ (১৯৭৫), ‘নেহলে পে দেহলা’ (১৯৭৬), ‘দৰিন্দা’ (১৯৭৭), ‘পাপী’ (১৯৭৭), ‘লড়কী জৱান হো গয়ী’ (১৯৭৭), ‘চৰণদাস’ (১৯৭৭), ‘আখিৰী গুলী’ (১৯৭৭), ‘ৰাম কসম’ (১৯৭৮), ‘ডাকু ঔৰ জৱান’ (১৯৭৮), ‘অহিংসা’ (১৯৭৯), ‘ছালাম মেমছাহেব’ (১৯৭৯), ‘ইয়াৰী দুশমনী’ (১৯৮০), ‘লহু পুকাৰেগা’ (১৯৮০), ‘গংগা ঔৰ সূৰজ’ (১৯৮০) আৰু ‘এক গুনাহ ঔৰ সহী’ (১৯৮০)।

১৯৮০ৰ দশক: ‘লাইলা’ (১৯৮৪), ‘য়াদোঁ কি জঞ্জীৰ’ (১৯৮৪), ‘ফাছলে’ (১৯৮৫) আৰু ‘কালা ধন্ধা গোৰে লোগ’ (১৯৮৬)।

১৯৯০ৰ দশক: ‘য়ে আগ কব বুজেগী’ (১৯৯১), ‘কুৰবান’ (১৯৯১), ‘প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ’ (১৯৯১), ‘হ্যায় মেৰি জান’ (১৯৯১), ‘বিৰোধী’ (১৯৯২) আৰু ‘ফুল’ (১৯৯৩)।

২০০০ৰ দশক: ‘মুন্না ভাই এম. বি. বি. এছ.’ (২০০৩) আৰু ‘লাগে ৰহো মুন্না ভাই’ (২০০৬)।

এই ছবিসমূহৰ উপৰি সুনীল দত্তই বহুতো চলচ্চিত্ৰত অভিনয়, পৰিচালনা আৰু প্ৰযোজনাৰ কাম কৰিছিল। তেওঁৰ অভিনয় জীৱনৰ ব্যাপ্তি আৰু বৈচিত্ৰ্যই ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত তেওঁৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানৰ পৰিচয় দিয়ে।

মৃত্যু

২০০৫ চনৰ ২৫ মে’ তাৰিখে, নিজৰ ৭৬সংখ্যক জন্মদিনৰ প্ৰায় দুসপ্তাহ পূৰ্বে, মুম্বাইৰ বান্দ্ৰাস্থিত নিজা বাসভৱনত হৃদ্‌ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ সুনীল দত্তৰ মৃত্যু হয়। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁ প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙৰ চৰকাৰত যুৱ পৰিক্ৰমা আৰু ক্ৰীড়া বিভাগৰ কেন্দ্ৰীয় ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী আছিল।

মুম্বাইৰ সান্তাক্ৰুজ শ্মশানত ৰাষ্ট্ৰীয় মৰ্যাদাৰে তেওঁৰ শেষকৃত্য সম্পন্ন কৰা হয়। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত কন্যা প্ৰিয়া দত্তই মুম্বাই উত্তৰ-পশ্চিম লোকসভা সমষ্টিৰ পৰা নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰি বিজয়ী হয় আৰু ২০১৪ চনলৈকে সাংসদ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।

আগাজানী কাশ্মীৰী নামৰ লেখকজন সুনীল দত্তৰ প্ৰিয় লেখক আৰু ঘনিষ্ঠ বন্ধু আছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

সামৰণি

সুনীল দত্ত কেৱল এগৰাকী সফল অভিনেতাই নাছিল; তেওঁ আছিল এগৰাকী দক্ষ চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, প্ৰযোজক, সমাজসেৱক আৰু ৰাজনীতিবিদ। ‘মাদাৰ ইণ্ডিয়া’, ‘মুঝে জীনে দো’, ‘খানদান’, ‘মিলন’, ‘পড়োছন’ আৰু ‘ৰেশমা ঔৰ ছেৰা’ আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁৰ অভিনয়ে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত এক স্মৰণীয় স্থান অধিকাৰ কৰিছে।

ব্যক্তিগত জীৱনৰ দুখ-কষ্ট, দেশ বিভাজনৰ ভয়াৱহ অভিজ্ঞতা আৰু পৰিয়ালৰ বিভিন্ন সংকটৰ মাজতো তেওঁ নিজৰ কৰ্মজীৱন অব্যাহত ৰাখিছিল। কৰ্কট ৰোগীৰ সহায়ৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ আৰু ৰাজহুৱা সেৱাৰ প্ৰতি থকা দায়বদ্ধতাই তেওঁৰ ব্যক্তিত্বৰ আন এক উল্লেখযোগ্য দিশ উন্মোচন কৰে।

২০০৫ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হ’লেও ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগত, সমাজসেৱা আৰু ৰাজহুৱা জীৱনলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে সুনীল দত্ত আজিও স্মৰণীয় হৈ আছে।

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ

বলীউডৰ জনপ্ৰিয় অভিনেতা আৰু চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক

বলীউডৰ জনপ্ৰিয় অভিনেতা ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ জন্ম ১৯২৯ চনৰ ২০ জুলাইত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ পঞ্জাব প্ৰদেশৰ শিয়ালকোটত (বৰ্তমান পাকিস্তানত) এটা পঞ্জাবী হিন্দু পৰিয়ালত হৈছিল। তেওঁৰ পিতামহ এগৰাকী সফল সামৰিক ঠিকাদাৰ আছিল আৰু পিতৃয়ে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ সিন্ধু প্ৰদেশৰ কৰাচীত বস্ত্ৰৰ ব্যৱসায় চলাইছিল। ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত তেওঁলোকৰ পৰিয়ালে নিজৰ সকলো মাটি-সম্পত্তি এৰি ভাৰতলৈ আহিছিল।

চলচ্চিত্ৰ জগতত নিজৰ ভাগ্য পৰীক্ষা কৰিবলৈ ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ বোম্বাইলৈ (বৰ্তমান মুম্বাই) আহে। তাত তেওঁ পৰিচালক এছ এছ ৰাৱাইলৰ সহকাৰী হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। প্ৰায় পাঁচ বছৰ ধৰি তেওঁ ৰাৱাইলৰ সহকাৰী হিচাপে কাম কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত তেওঁ ‘পতংগ’, ‘সগাই’ আৰু ‘পকেটমাৰ’ আদি চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে জড়িত হৈছিল।

চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ আৰু সফলতা

১৯৪৯ চনত ‘পতংগ’ নামৰ চলচ্চিত্ৰখনত এটা সৰু চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ জৰিয়তে ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ পিছত কিদাৰ শৰ্মা পৰিচালিত ‘যোগন’ চলচ্চিত্ৰত দিলীপ কুমাৰ আৰু নাৰ্গিছৰ বিপৰীতে এটা সৰু চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

‘যোগন’ চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ অভিনয় প্ৰযোজক দেৱেন্দ্ৰ গোৱেলে লক্ষ্য কৰিছিল। তেওঁ ১৯৫৫ চনত নিৰ্মিত ‘বচন’ চলচ্চিত্ৰত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰক অভিনয়ৰ সুযোগ দিয়ে। এই অভিনয়ৰ বাবে ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে সেই সময়ত ১,৫০০ টকা পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখন ব্যৱসায়িকভাৱে সফল হৈছিল আৰু ৰূপালী জয়ন্তী উদ্‌যাপন কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰক ‘জন্মগত তাৰকা’ বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল।

১৯৫৭ চনত মেহবুব খান পৰিচালিত বিখ্যাত চলচ্চিত্ৰ ‘মাদাৰ ইণ্ডিয়া’ত নাৰ্গিছৰ পুত্ৰ ৰামুৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ বিশেষ সফলতা লাভ কৰে।

তেওঁৰ অভিনয় জীৱনৰ আন এক উল্লেখযোগ্য সফলতা আছিল বিজয় ভাট পৰিচালিত সংগীতপ্ৰধান ৰোমাণ্টিক চলচ্চিত্ৰ ‘গুঞ্জ উঠি শেহনাই’ (১৯৫৯)। এই চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁ কিষাণৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল আৰু তেওঁৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল অমিতাই।

‘জুবিলী কুমাৰ’ হিচাপে জনপ্ৰিয়তা

১৯৬০-ৰ দশকত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে জনপ্ৰিয়তাৰ শিখৰত আৰোহণ কৰে। তেওঁৰ অভিনীত ছয়-সাতখন চলচ্চিত্ৰ একোখন ছবিগৃহত পঁচিশ সপ্তাহ বা তাতোকৈ অধিক সময় ধৰি প্ৰদৰ্শিত হৈছিল। এই অসাধাৰণ সফলতাৰ বাবেই তেওঁ ‘জুবিলী কুমাৰ’ নামেৰে পৰিচিত হৈ পৰে।

তেওঁ অভিনয় কৰা উল্লেখযোগ্য সফল চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছিল ‘ধূল কা ফুল’ (১৯৫৯), ‘ঘৰানা’ (১৯৬১), ‘দিল এক মন্দিৰ’ (১৯৬৩), ‘মেৰে মেহবুব’ (১৯৬৩), ‘সংগম’ (১৯৬৪), ‘আয়ি মিলন কি বেলা’ (১৯৬৪), ‘আৰজু’ (১৯৬৫), ‘সূৰজ’ (১৯৬৬), ‘ঝোঁক গয়া আছমান’ (১৯৬৮), ‘তালাশ’ (১৯৬৯) আৰু ‘গাঁৱাৰ’ (১৯৭০)।

‘দিল এক মন্দিৰ’, ‘আয়ি মিলন কি বেলা’ আৰু ‘আৰজু’ চলচ্চিত্ৰত কৰা অভিনয়ৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনীত হৈছিল। ‘সংগম’ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবেও মনোনয়ন লাভ কৰিছিল। ‘সংগম’ত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ সৈতে ৰাজ কাপুৰ আৰু বৈজয়ন্তীমালাই অভিনয় কৰিছিল।

কে. আছিফৰ অসম্পূৰ্ণ চলচ্চিত্ৰ ‘সস্তা খুন মহংগা পানী’ত তেওঁ ছায়ৰা বানুৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল।

তেওঁৰ ভাতৃ নৰেশ কুমাৰ এগৰাকী চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক আছিল। তেওঁ ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ অভিনীত ‘গোৰা ঔৰ কালা’ (১৯৭২) আৰু ‘দো জাছুছ’ (১৯৭৫) পৰিচালনা কৰিছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ৰ অভিনয় জীৱন

১৯৭২ চনৰ পৰা ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে ৰাজেশ খান্নাৰ জনপ্ৰিয়তাৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল। সেই সময়ত তেওঁৰ কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰ ব্যৱসায়িকভাৱে বিফল হয়। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ক্ৰমান্বয়ে চৰিত্ৰাভিনেতা হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

১৯৭৮ চনত তেওঁ নুতনৰ বিপৰীতে ‘সাজন বিনা সুহাগন’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। চলচ্চিত্ৰখন সফল হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ ‘দো শেৰ’ (১৯৭৪) আৰু ‘তেৰী মেৰী এক জিন্দৰী’ (১৯৭৫) আদি পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল।

পুত্ৰ কুমাৰ গৌৰৱৰ চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ

১৯৮১ চনত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে নিজৰ পুত্ৰ কুমাৰ গৌৰৱক ‘লাভ ষ্ট’ৰী’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰোৱায়। চলচ্চিত্ৰখন তেওঁ নিজেই প্ৰযোজনা কৰাৰ লগতে অভিনয়ো কৰিছিল। ‘লাভ ষ্ট’ৰী’ এখন বৃহৎ ব্যৱসায়িক সফল চলচ্চিত্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়।

ইয়াৰ পিছত তেওঁ পুত্ৰৰ অভিনীত কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা কৰে। কিন্তু ১৯৮৬ চনত মুক্তি পোৱা ‘নাম’ চলচ্চিত্ৰখনৰ বাহিৰে আন ছবিসমূহে ‘লাভ ষ্ট’ৰী’ৰ দৰে সফলতা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে। ‘নাম’ চলচ্চিত্ৰখনত তেওঁৰ পুত্ৰ সঞ্জয় দত্তয়ো অভিনয় কৰিছিল।

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ অন্তিম প্ৰযোজিত চলচ্চিত্ৰ আছিল ‘ফুল’ (১৯৯৩), যিখন বিশেষ ব্যৱসায়িক সফলতা লাভ কৰিব পৰা নাছিল। ১৯৯৫ চনত তেওঁ ‘আন্দাজ’ আৰু ‘বংশ’ নামৰ টেলিভিছন ধাৰাবাহিকতো অভিনয় কৰে। এই দুটা কামেই তেওঁৰ অভিনয় জীৱনৰ শেষৰ ফালৰ উল্লেখযোগ্য কাম আছিল।

সুনীল দত্তৰ সৈতে বন্ধুত্ব

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ আৰু সুনীল দত্ত দুয়োজনে ‘মাদাৰ ইণ্ডিয়া’ (১৯৫৭) চলচ্চিত্ৰত নাৰ্গিছৰ পুত্ৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। দুয়োৰে মাজত গভীৰ বন্ধুত্ব আছিল। সুনীল দত্তই যেতিয়াই নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিছিল, তেতিয়াই ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে তেওঁক সক্ৰিয়ভাৱে সহায় কৰিছিল।

সুনীল দত্তই ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ বিষয়ে কৈছিল যে তেওঁ হয়তো কোনো বিশেষ বঁটা লাভ কৰা নাছিল, কিন্তু তেওঁলোকৰ মাজত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ এগৰাকী অতি ভাল মানুহ আছিল।

সঞ্জয় দত্তক গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ সৈতে জড়িত সমস্যাৰ সময়ত সুনীল দত্তৰ পৰিয়ালে যথেষ্ট অসুবিধাৰ সন্মুখীন হৈছিল। আৰক্ষীয়ে তেওঁলোকৰ ঘৰত বাৰে বাৰে তালাচী চলাইছিল। সেই কঠিন সময়ত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ তেওঁলোকৰ ঘৰত উপস্থিত থাকি তালাচী যাতে যথাযথভাৱে আৰু আইন অনুসৰি হয়, কোনো মিছা প্ৰমাণ যাতে ৰোপণ কৰা নহয় আৰু ঘৰৰ মূল্যৱান সামগ্ৰী যাতে চুৰি নহয়, সেই বিষয়ে সতৰ্ক দৃষ্টি ৰাখিছিল।

ৰাজ কাপুৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক

ৰাজ কাপুৰৰ সৈতেও ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ সম্পৰ্ক ভাল আছিল। ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰৰ পুত্ৰ কুমাৰ গৌৰৱ ৰাজ কাপুৰৰ কন্যা ৰীমাৰ সৈতে প্ৰেমৰ সম্পৰ্কত জড়িত হৈছিল। অৱশ্যে পিছলৈ তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক বিচ্ছেদ হয়। তাৰ পিছত কুমাৰ গৌৰৱে সুনীল দত্তৰ কন্যা নম্ৰতাৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।

ব্যক্তিগত জীৱন

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে পি এইচ ডি ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিল আৰু নিজৰ নামৰ আগত ‘ড°’ উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

তেওঁ চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক ও. পি. ৰালহনৰ ভগ্নী শুক্লাৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। তেওঁলোকৰ এটি পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যা আছিল। পুত্ৰ কুমাৰ গৌৰৱ এগৰাকী চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা। তেওঁৰ কন্যা ডিম্পল হলিউডৰ চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা ৰাজু পেটেলৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল।

সন্মান আৰু স্বীকৃতি

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে অভিনয় আৰু সমাজসেৱাৰ বাবে বিভিন্ন সন্মান লাভ কৰিছিল।

১. পদ্মশ্ৰী: ১৯৬৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে তেওঁক পদ্মশ্ৰী সন্মানেৰে সন্মানিত কৰে।

২. নেহৰু ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা: ‘কানুন’ (হিন্দী, ১৯৬০) আৰু ‘মেহেন্দী ৰং লগাও’ (গুজৰাটী, ১৯৬০) চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ নেহৰু ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

৩. লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰী ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা: তেওঁ এই বঁটাৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু বিভিন্ন দাতব্য কাৰ্যসূচীতো অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

৪. ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ মনোনয়ন: ‘দিল এক মন্দিৰ’ (১৯৬৪), ‘আয়ি মিলন কি বেলা’ (১৯৬৫) আৰু ‘আৰজু’ (১৯৬৬) চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ মনোনয়ন লাভ কৰিছিল। ‘সংগম’ (১৯৬৫) চলচ্চিত্ৰৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতাৰ বঁটাৰ বাবেও মনোনীত হৈছিল।

৫. জাষ্টিছ অৱ পীচ: ১৯৬৯ চনত তেওঁক ‘জাষ্টিছ অৱ পীচ’ সন্মান প্ৰদান কৰা হৈছিল আৰু সন্মানীয় দণ্ডাধীশ হিচাপেও দায়িত্ব পালন কৰিছিল।

মৃত্যু

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ ঔষধ সেৱন কৰিবলৈ অনিচ্ছুক আছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ১৯৯৯ চনৰ ১২ জুলাইত, নিজৰ ৭০ সংখ্যক জন্মদিনৰ কেইদিনমান আগতে আৰু পুত্ৰৰ ৩৯ সংখ্যক জন্মদিনৰ এদিন পিছত, তেওঁ টোপনিতে হৃদ্‌যন্ত্ৰৰ ক্ৰিয়া বন্ধ হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে।

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ এগৰাকী স্মৰণীয় অভিনেতা। তেওঁৰ ৰোমাণ্টিক অভিনয়, একেৰাহে সফল চলচ্চিত্ৰ উপহাৰ দিয়াৰ কৃতিত্ব আৰু ‘জুবিলী কুমাৰ’ হিচাপে লাভ কৰা খ্যাতিয়ে তেওঁক হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত এক বিশেষ স্থান প্ৰদান কৰিছে।

ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰে অভিনয় কৰা চলচ্চিত্ৰসমূহ

তলত মূল লেখাত উল্লেখ কৰা চলচ্চিত্ৰসমূহৰ নাম, চৰিত্ৰ আৰু বিশেষত্ব বছৰ অনুসৰি সজাই দিয়া হৈছে। মূল তালিকাত কিছুমান চলচ্চিত্ৰৰ নাম, বছৰ আৰু চৰিত্ৰৰ তথ্যৰ মাজত অসংগতি থাকিব পাৰে; সেইবোৰৰ ক্ষেত্ৰত পৃথক যাচাই নকৰাকৈ তথ্য সলনি কৰা হোৱা নাই।

বছৰ	চলচ্চিত্ৰৰ নাম	অভিনীত চৰিত্ৰ / বিশেষত্ব
১৯৪৯	পতংগ	সৰু চৰিত্ৰ
১৯৫০	যোগন	বিজয়ৰ বন্ধু
১৯৫৫	বচন	কিশোৰ
১৯৫৬	তুফান ঔৰ দিয়া	সতীশ শৰ্মা / মাষ্টৰজী
১৯৫৬	আওয়াজ	অশোক
১৯৫৭	মাদাৰ ইণ্ডিয়া	ৰামু
১৯৫৭	এক ঝলক	—
১৯৫৭	দুনিয়া ৰং ৰংগেলী	শ্যাম
১৯৫৮	দেৱৰ ভাবী	ৰামু
১৯৫৮	ঘৰ সংসাৰ	দীপক
১৯৫৮	খাজাঞ্চী	হৰীশ মোহন
১৯৫৮	তালাক	ৰবি শংকৰ চুবে
১৯৫৯	চিৰাগ কহাঁ ৰোশনী কহাঁ	—
১৯৫৯	ধূল কা ফুল	মহেশ কাপুৰ
১৯৫৯	দো বেহেন	ৰমেশ
১৯৫৯	গুঞ্জ উঠি শেহনাই	কিষাণ
১৯৫৯	সন্তান	মোহনলাল বাৰ্মা
১৯৬০	কানুন	অধিবক্তা কৈলাশ শৰ্মা
১৯৬০	মা বাপ	ৰাজ কুমাৰ (ৰাজু)
১৯৬০	মেহেন্দী ৰং লগাও	অনিল; গুজৰাটী চলচ্চিত্ৰ
১৯৬০	পতংগ	ড° আনন্দ
১৯৬১	জিন্দগী ঔৰ খোৱাব	পৰিদৰ্শক মনোজ
১৯৬১	আজ কা পাখী	ৰাজন ‘ৰাজু’ খান্না
১৯৬১	ধৰমপুত্ৰ	পাৰ্টি নেতা
১৯৬১	অমৰ ৰহে ইয়ে প্যাৰ	অধিবক্তা ইকবাল হুছেইন
১৯৬১	ঘৰানা	কমল
১৯৬১	প্যাৰ কা সাগৰ	কিষাণ চান্দ গুপ্তা
১৯৬১	শশুৰাল	শেখৰ
১৯৬১	সংযোগ	অতিথি চৰিত্ৰ
১৯৬৩	অকেলী মত যায়িঅ’	ৰাজকুমাৰ অমৰদীপ
১৯৬৩	দিল এক মন্দিৰ	শংকৰ
১৯৬৩	হামৰাহী	শেখৰ
১৯৬৩	মেৰে মেহবুব	আনোৱাৰ
১৯৬৪	সংগম	মেজিষ্ট্ৰেট গোপাল বাৰ্মা
১৯৬৪	আয়ি মিলন কি বেলা	শ্যাম
১৯৬৫	জিন্দগী	ৰাজেন্দ্ৰ ‘ৰাজন’
১৯৬৫	আৰজু	গোপাল / সৰজু
১৯৬৬	সূৰজ	সূৰজ সিং
১৯৬৭	পাল্কী	নাছিম বেগ
১৯৬৭	আমন	ড° গৌতম দাস
১৯৬৮	সাথী	ৰবি
১৯৬৮	ঝোঁক গয়া আছমান	সঞ্জয় ছাক্সেনা
১৯৬৯	অঞ্জান	ৰাজু
১৯৬৯	সত্ৰঞ্জ	ৰাজু / জয় / বিজয়
১৯৬৯	তালাশ	ৰাজ কুমাৰ ‘ৰাজু’
১৯৭০	মেৰা নাম জোকাৰ	মহেন্দ্ৰ কুমাৰ
১৯৭০	গীত	সূৰজ ‘সৰজু’ কুমাৰ
১৯৭০	গাঁৱাৰ	গোপাল ৰায় / গৰীব দাস
১৯৭০	ধৰ্তী	ভাৰত
১৯৭১	আপ আয়ি বাহাৰ আয়ি	কুমাৰ বাৰ্মা
১৯৭২	টাঙ্গেৱালা	ৰাজু
১৯৭২	গোৰা ঔৰ কালা	কৰণ সিং; দ্বৈত চৰিত্ৰ
১৯৭২	গাঁও হামাৰা চহৰ তুমহাৰা	ব্ৰিজভূষণ
১৯৭২	আনবান	সূৰজ
১৯৭২	লালকাৰ	উইং কমাণ্ডাৰ ৰাজন কাপুৰ
১৯৭৪	দুখ ভঞ্জন তেৰা নাম	নাওঁৰীয়া
১৯৭৪	দো শেৰ	শ্বেৰা; পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰ
১৯৭৫	দো জাছুছ	কৰমচান্দ জাছুছ
১৯৭৫	ৰাণী ঔৰ লালপৰী	ৰাণীৰ পিতৃ
১৯৭৫	সুনহেৰা সংসাৰ	চন্দ্ৰশেখৰ
১৯৭৫	তেৰী মেৰী এক জিন্দৰী	জগ্গৰ সিং ফৌজী; বিশেষ চৰিত্ৰ
১৯৭৬	মজদুৰ জিন্দাবাদ	ৰাম সিং
১৯৭৭	ডাকু ঔৰ মহাত্মা	—
১৯৭৭	দো শোলে	পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰ
১৯৭৭	শিৰডী কে সাঁই বাবা	চিকিৎসক; পূজাৰ স্বামী
১৯৭৮	সোণে কা দিল লোহে কা হাত	শংকৰ
১৯৭৮	আহুতি	চি.আই.ডি. পৰিদৰ্শক
১৯৭৮	সাজন বিনা সুহাগন	ৰাজ কুমাৰ
১৯৭৯	বিন ফেৰে হাম তেৰে	জগদীশ শৰ্মা
১৯৮০	গুনেগাৰ	—
১৯৮০	বদলা ঔৰ বলিদান	অধিবক্তা অবিনাশ কুমাৰ
১৯৮০	ধন দৌলত	ৰাজ ছাক্সেনা
১৯৮০	ওহ বেৱাফা	আৰ. কে.
১৯৮১	ইয়ে ৰিস্তা না টুটে	আৰক্ষী পৰিদৰ্শক বিজয় কুমাৰ
১৯৮১	সাজন কি সহেলী	অধিবক্তা বিজয় কুমাৰ
১৯৮১	লাভ ষ্ট’ৰী	বিজয় মেহৰা
১৯৮২	ৰুস্তম	জে. ডি. মেহতা
১৯৮৩	লাভাৰ্ছ	খ্ৰীষ্টান ধৰ্মযাজক
১৯৮৮	মে’ তেৰে লিয়ে	শিৱা
১৯৮৯	ক্লাৰ্ক	ৰহিম উদ্দিন খান
১৯৯১	ইনছাফ কা কানুন	ন্যায়াধীশ কুমাৰ
১৯৯৩	ফুল	ধৰ্মৰাজ; প্ৰযোজক

টেলিভিছনত অভিনয়

বছৰ	অনুষ্ঠান	চেনেল / বিশেষত্ব
১৯৯৫	আন্দাজ	জী টিভি; এটা খণ্ড
১৯৯৫	বংশ	জী টিভি

প্ৰযোজক হিচাপে ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ

বছৰ	চলচ্চিত্ৰ	পৰিচালক	বিশেষত্ব
১৯৮১	লাভ ষ্ট’ৰী	ৰাহুল ৰাৱাইল	কুমাৰ গৌৰৱৰ চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ
১৯৮৩	লাভাৰ্ছ	ভাৰতীৰাজা	চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা
১৯৮৬	নাম	মহেশ ভাট	ব্যৱসায়িকভাৱে সফল চলচ্চিত্ৰ
১৯৯১	জুৰৰত	ডেভিদ ধাৱন	চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা
১৯৯৩	ফুল	কে. ৰাঘৱেন্দ্ৰ ৰাও	অন্তিম প্ৰযোজিত চলচ্চিত্ৰ
১৯৯৪	জংঘল মে মংগল	ৰাজেন্দ্ৰ ভাটিয়া	সহযোগী প্ৰযোজক

ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ মনোনয়ন

বছৰ	চলচ্চিত্ৰ	শ্ৰেণী
১৯৬৪	দিল এক মন্দিৰ	শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা
১৯৬৫	আয়ি মিলন কি বেলা	শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা
১৯৬৫	সংগম	শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতা
১৯৬৬	আৰজু	শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা

কিংবদন্তি অভিনেতা ধৰ্মেন্দ্ৰ

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শিক্ষা

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ কিংবদন্তি অভিনেতা, চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক আৰু ৰাজনীতিবিদ ধৰ্মেন্দ্ৰৰ জন্ম ১৯৩৫ চনৰ ৮ ডিচেম্বৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ পঞ্জাব প্ৰদেশৰ লুধিয়ানা জিলাৰ নছৰালি নামৰ এখন গাঁৱত এটা পঞ্জাবী জাট শিখ পৰিয়ালত হৈছিল। জন্মৰ সময়ত তেওঁৰ নাম ৰখা হৈছিল ধৰম সিং দেউল। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম কেওল কিশন সিং দেউল আৰু মাতৃৰ নাম সতৱন্ত কৌৰ। তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষসকল লুধিয়ানা জিলাৰ পাখোৱাল অঞ্চলৰ ডাংগন গাঁৱত বাস কৰিছিল। ধৰ্মেন্দ্ৰই শৈশৱৰ অধিক সময় ছাহনেওৱাল গাঁৱত অতিবাহিত কৰিছিল। তেওঁ লুধিয়ানা জিলাৰ লালটন কালান চৰকাৰী উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁৰ পিতৃ সেই বিদ্যালয়খনৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল।

১৯৫২ চনত তেওঁ ফাগৱাৰাৰ ৰামগড়িয়া কলেজৰ পৰা ইণ্টাৰমিডিয়েট পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। ইয়াৰ পিছত তেওঁ মাহে ১৩৫ টকা দৰমহাত ৰে'ল বিভাগত কেৰাণী হিচাপে চাকৰি গ্ৰহণ কৰে।

চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ আৰু অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি

ধৰ্মেন্দ্ৰৰ শৈশৱৰ পৰাই চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰতি গভীৰ আকৰ্ষণ আছিল। তেওঁ কেতিয়াবা বিদ্যালয়ৰ পাঠদান খতি কৰিও চিনেমা চাবলৈ গৈছিল। ইয়াৰ বাবে পিতৃৰ পৰা শাস্তিও খাবলগীয়া হৈছিল। কথিত আছে যে, ১৯৪৯ চনত তেওঁ ‘দিললাগী’ নামৰ চলচ্চিত্ৰখন ৪০ বাৰতকৈও অধিকবাৰ চাইছিল। সৰুৰে পৰাই তেওঁৰ অভিনেতা হোৱাৰ প্ৰবল ইচ্ছা আছিল। তেওঁ প্ৰায়ে মাতৃৰ আগত নিজৰ মনৰ ইচ্ছাৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছিল যদিও মাতৃয়ে প্ৰথমতে এই সিদ্ধান্তত সন্মতি দিয়া নাছিল। পিতৃয়েও বিচাৰিছিল যে পুত্ৰই পঢ়া-শুনা কৰি এটা ভাল চাকৰি লাভ কৰক।

কিন্তু এদিন তেওঁৰ বাবে এটা সুযোগ আহিল। সেই সময়ত ‘ফিল্মফেয়াৰ’ আলোচনীয়ে নতুন প্ৰতিভা বিচাৰি এখন ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন কৰিছিল। মাতৃৰ অনুমতি লৈ ধৰ্মেন্দ্ৰই প্ৰতিযোগিতাখনত অংশগ্ৰহণ কৰে আৰু বিজয়ী হয়। তাৰ পিছত তেওঁ পঞ্জাবৰ পৰা বোম্বাইলৈ আহে। প্ৰতিযোগিতাত বিজয়ী হোৱাৰ সুবাদত তেওঁ এখন চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিও লাভ কৰিছিল। অৱশ্যে সেই চলচ্চিত্ৰখন কেতিয়াও নিৰ্মাণ কৰা নহ’ল।

১৯৬০ চনত অৰ্জুন হিংগোৰানীৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘দিল ভি তেৰা হাম ভি তেৰে’ চলচ্চিত্ৰখনত এটা সৰু চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ১৯৬১ চনত ‘বয়ফ্ৰেণ্ড’ চলচ্চিত্ৰত তেওঁ এটা সহযোগী চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ১৯৬০ চনৰ পৰা ১৯৬৭ চনলৈকে তেওঁ কেইবাখনো ৰোমাণ্টিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰি নিজৰ স্থান সুদৃঢ় কৰে।

ৰোমাণ্টিক অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা

ধৰ্মেন্দ্ৰই ‘সুৰত ঔৰ ছিৰত’ (১৯৬৩), ‘বন্দিনী’ (১৯৬৩), ‘দিল নে ফিৰ ইয়াদ কিয়া’ (১৯৬৬) আৰু ‘দুলহন এক ৰাত কি’ (১৯৬৭) আদি চলচ্চিত্ৰত বিশিষ্ট অভিনেত্ৰী নুতনৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল। ‘অনপঢ়’ (১৯৬২), ‘পূজা কে ফুল’ (১৯৬৪), ‘বাহাৰেঁ ফিৰ ভি আয়েংগী’ (১৯৬৬) আৰু ‘আঁখে’ (১৯৬৮) চলচ্চিত্ৰত তেওঁ মালা সিনহাৰ সৈতে অভিনয় কৰে। নন্দাৰ বিপৰীতে ‘আকাশদীপ’ (১৯৬৫), ছায়ৰা বানুৰ বিপৰীতে ‘শাদি’ (১৯৬২) আৰু ‘আয়ে মিলন কি বেলা’ (১৯৬৪) চলচ্চিত্ৰতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

বিশিষ্ট অভিনেত্ৰী মীনা কুমাৰীৰ সৈতে ধৰ্মেন্দ্ৰৰ এটা সফল অভিনয়-যুটি গঢ় লৈ উঠিছিল। দুয়োজনে ‘মে ভি লড়কী হুঁ’ (১৯৬৪), ‘কাজল’ (১৯৬৫), ‘পূৰ্ণিমা’ (১৯৬৫), ‘ফুল ঔৰ পাথৰ’ (১৯৬৬), ‘মাঝলী দিদি’ (১৯৬৭), ‘চন্দন কা পালনা’ (১৯৬৭) আৰু ‘বাহাৰোঁ কি মঞ্জিল’ (১৯৬৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

‘ফুল ঔৰ পাথৰ’ চলচ্চিত্ৰখনত ধৰ্মেন্দ্ৰই মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। এই ছবিখনে তেওঁক ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা প্ৰদান কৰে আৰু সেই সময়ৰ অন্যতম সফল চলচ্চিত্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়। ছবিখনৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ শাখাত ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনয়ন লাভ কৰিছিল। মীনা কুমাৰীৰ সৈতে তেওঁৰ ঘনিষ্ঠতাৰ বিষয়েও সেই সময়ত চলচ্চিত্ৰ মহলত চৰ্চা চলিছিল। মীনা কুমাৰীৰ সৈতে কৰা অভিনয়ে ধৰ্মেন্দ্ৰক এগৰাকী আগশাৰীৰ নায়ক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল।

১৯৬৬ চনত হৃষীকেশ মুখাৰ্জীৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘অনুপমা’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰি ধৰ্মেন্দ্ৰই সমালোচকসকলৰ প্ৰশংসা লাভ কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল শর্মিলা ঠাকুৰে। ছবিখনে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত স্বীকৃতি লাভ কৰাৰ লগতে তেওঁৰ সংযত আৰু স্বাভাৱিক অভিনয়শৈলীৰো প্ৰশংসা কৰা হৈছিল।

বিভিন্ন ধৰণৰ চৰিত্ৰত অভিনয়

ধৰ্মেন্দ্ৰই কেৱল ৰোমাণ্টিক চৰিত্ৰতেই সীমাবদ্ধ নাথাকি ৰহস্যধৰ্মী, ৰোমাঞ্চকৰ, একচন আৰু সামাজিক বিষয়ভিত্তিক চলচ্চিত্ৰতো নিজৰ অভিনয় প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিছিল। ‘আয়ে মিলন কি বেলা’ (১৯৬৪), ‘মেৰে হামদম মেৰে দোস্ত’ (১৯৬৮), ‘প্যাৰ হি প্যাৰ’ (১৯৬৯), ‘আয়া সাৱন ঝুম কে’ (১৯৬৯), ‘ইশ্ক পৰ জোৰ নহী’ (১৯৭০) আৰু ‘জীৱন-মৃত্যু’ (১৯৭০) আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁ ৰোমাণ্টিক চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

আনহাতে, ‘শিকাৰ’ (১৯৬৮), ‘কব কিউঁ ঔৰ কহাঁ’ (১৯৭০), ‘ব্লেকমেইল’ (১৯৭৩) আৰু ‘কীমত’ (১৯৭৩) আদি ৰহস্য আৰু ৰোমাঞ্চধৰ্মী চলচ্চিত্ৰতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭১ চনত মুক্তি পোৱা ‘মেৰা গাঁও মেৰা দেশ’ চলচ্চিত্ৰখনৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ মনোনয়ন লাভ কৰে। ৰোমাণ্টিক চৰিত্ৰৰ লগতে একচনধৰ্মী চলচ্চিত্ৰত সফল অভিনয়ৰ জৰিয়তে ১৯৭০ৰ দশকৰ মাজভাগৰ পৰা তেওঁ এগৰাকী বহুমুখী প্ৰতিভাসম্পন্ন অভিনেতা হিচাপে বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰে।

হেমা মালিনীৰ সৈতে সফল অভিনয়-যুটি

ধৰ্মেন্দ্ৰৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় অভিনয়-যুটিসমূহৰ ভিতৰত হেমা মালিনীৰ সৈতে গঢ়ি উঠা যুটিটো বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। পৰ্দাত তেওঁলোকৰ যুটিয়ে দৰ্শকৰ মাজত ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল। পিছলৈ ১৯৮০ চনত তেওঁলোক বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।

দুয়োজনে একেলগে ‘শৰাফত’ (১৯৭০), ‘তুম হাছিন মে জৱান’ (১৯৭০), ‘নয়া জামানা’ (১৯৭১), ‘ৰাজা জানী’ (১৯৭২), ‘সীতা ঔৰ গীতা’ (১৯৭২), ‘জগনু’ (১৯৭৩), ‘পাথৰ ঔৰ পায়েল’ (১৯৭৪), ‘দোস্ত’ (১৯৭৪), ‘শোলে’ (১৯৭৫), ‘চৰছ’ (১৯৭৬), ‘চাচা ভতিজা’ (১৯৭৭), ‘আজাদ’ (১৯৭৮) আৰু ‘মা’ (১৯৮১) আদি বহুতো জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

ধৰ্মেন্দ্ৰৰ উল্লেখযোগ্য অভিনয়সমূহৰ ভিতৰত ‘সত্যকাম’ (১৯৬৯) আৰু ‘শোলে’ (১৯৭৫) বিশেষভাৱে স্মৰণীয়। এই চলচ্চিত্ৰসমূহে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান লাভ কৰিছে। ‘শোলে’ ছবিখনক ভাৰতীয় জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ ছবি হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ২০০৫ চনত ফিল্মফেয়াৰে ছবিখনক ৫০ বছৰৰ বিশেষ স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছিল।

একচন চলচ্চিত্ৰত সফলতা

১৯৭৬ চনৰ পৰা ১৯৮০ৰ দশকলৈ ধৰ্মেন্দ্ৰই বহুতো একচনধৰ্মী চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰি নিজৰ জনপ্ৰিয়তা অক্ষুণ্ণ ৰাখে। ‘চৰছ’ (১৯৭৬), ‘ধৰমবীৰ’ (১৯৭৭), ‘আজাদ’ (১৯৭৮), ‘প্ৰফেছৰ প্যাৰেলাল’ (১৯৮১), ‘কাতিলোঁ কে কাতিল’ (১৯৮১), ‘গজব’ (১৯৮২), ‘ৰাজপুত’ (১৯৮২), ‘ভাগৱত’ (১৯৮২), ‘মে ইন্তেকাম লুংগা’ (১৯৮২), ‘জানি দোস্ত’ (১৯৮৩), ‘কিয়ামত’ (১৯৮৩), ‘ধৰম ঔৰ কানুন’ (১৯৮৪), ‘জীনে নহীঁ দুঁগা’ (১৯৮৪), ‘ৰাজ তিলক’ (১৯৮৪) আৰু ‘হুকুমত’ (১৯৮৭) আদি ছবিত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

ৰাজেশ খান্নাৰ সৈতে ‘তিংকু’ (১৯৭৭), ‘ৰাজপুত’ (১৯৮২) আৰু ‘ধৰম ঔৰ কানুন’ আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁ কাম কৰিছিল। অৱশ্যে ১৯৮৬ চনত মুক্তি পোৱা ‘মহব্বত কি কছম’ ছবিখনে বাণিজ্যিকভাৱে বিশেষ সফলতা লাভ কৰা নাছিল।

জিতেন্দ্ৰৰ সৈতেও ধৰ্মেন্দ্ৰই কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। সেইবোৰৰ ভিতৰত ‘ধৰমবীৰ’, ‘সম্ৰাট’, ‘বাৰ্নিং ট্ৰেইন’ (১৯৮০), ‘জান হাথেলী পে’ (১৯৮৭), ‘কিনাৰা’ (১৯৭৭), ‘ধৰম কৰম’ (১৯৭৫) আৰু ‘নফৰত কি আন্ধী’ (১৯৮৯) উল্লেখযোগ্য।

‘শালিমাৰ’ (১৯৭৮), ‘ফাণ্ডেবাজ’ (১৯৭৮), ‘প্ৰফেছৰ প্যাৰেলাল’ (১৯৮১), ‘কিয়ামত’ (১৯৮৩), ‘ঝুঠা সচ’ (১৯৮৪), ‘ছিতমগৰ’ (১৯৮৫) আৰু ‘জান হাথেলী পে’ (১৯৮৭) আদি ছবিতো তেওঁ বিভিন্ন ধৰণৰ শক্তিশালী চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

পৰিচালকসকলৰ সৈতে কৰ্মসম্পৰ্ক আৰু দ্বৈত চৰিত্ৰ

ধৰ্মেন্দ্ৰই বিভিন্ন শৈলীৰ বহুতো পৰিচালকৰ সৈতে কাম কৰিছিল। অৰ্জুন হিংগোৰানীৰ সৈতে তেওঁৰ দীৰ্ঘদিনীয়া কৰ্মসম্পৰ্ক আছিল। ১৯৬০ চনত ‘দিল ভি তেৰা হাম ভি তেৰে’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁ মুখ্য নায়ক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত অৰ্জুন হিংগোৰানীৰ পৰিচালনা আৰু প্ৰযোজনাত নিৰ্মিত ‘কব কিউঁ ঔৰ কহাঁ’ (১৯৭০), ‘কহানী কিস্মত কি’ (১৯৭৩), ‘খেল খিলাড়ী কা’ (১৯৭৭), ‘কাতিলোঁ কে কাতিল’ (১৯৮১) আৰু ‘কৌন কৰে কুৰবানী’ (১৯৯১) আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁ অভিনয় কৰে। ‘ছুলতানাত’ আৰু ‘কৰিশ্মা কুদৰত কা’ আদি ছবিৰ প্ৰযোজনাৰ সৈতেও অৰ্জুন হিংগোৰানী জড়িত আছিল।

পৰিচালক প্ৰমোদ চক্ৰৱৰ্তীৰ সৈতে ধৰ্মেন্দ্ৰই ‘নয়া জামানা’, ‘ড্ৰিম গাৰ্ল’, ‘আজাদ’ আৰু ‘জগনু’ আদি চলচ্চিত্ৰত কাম কৰিছিল।

দ্বৈত চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাতো ধৰ্মেন্দ্ৰৰ দক্ষতা আছিল। ‘য়াকীন’ (১৯৬৯), ‘সমাধি’ (১৯৭২) আৰু ‘গজব’ (১৯৮২) আদি ছবিত তেওঁ দুটা চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ‘য়াকীন’ত তেওঁ নায়ক আৰু খলনায়কৰ ৰূপত, ‘সমাধি’ত পিতৃ আৰু পুত্ৰৰ ৰূপত আৰু ‘গজব’ত যমজ ভাতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ‘ঝুঠা সচ’ আৰু ‘জীউ চান সে’ আদি ছবিত তেওঁ একাধিক চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰ আৰু দেউল পৰিয়াল

পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ আৰু কৰীণা কাপুৰক বাদ দি কাপুৰ পৰিয়ালৰ আন বহু সদস্যৰ সৈতে ধৰ্মেন্দ্ৰই বিভিন্ন সময়ত অভিনয় কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

নিজৰ মাতৃভাষা পঞ্জাবীতো ধৰ্মেন্দ্ৰই কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ‘কংকন’ (১৯৭০), ‘দো শেৰ’ (১৯৭৪), ‘দুখ ভঞ্জন তেৰা নাম’ (১৯৭৪), ‘তেৰী মেৰী এক জিন্দড়ী’ (১৯৭৫), ‘পুত্ত জট্টাঁ দে’ (১৯৮২) আৰু ‘কুৰবাণী জট্ট দি’ (১৯৯০) আদি পঞ্জাবী ছবিত তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। ১৯৮০ আৰু ১৯৯০ৰ দশকত তেওঁ মুখ্য চৰিত্ৰৰ লগতে সহযোগী চৰিত্ৰতো অভিনয় কৰি গৈছিল।

ফিল্মফেয়াৰ বঁটা আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ স্বীকৃতি

১৯৯৭ চনত ধৰ্মেন্দ্ৰই ফিল্মফেয়াৰৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা লাভ কৰে। প্ৰখ্যাত অভিনেতা দিলীপ কুমাৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী ছায়ৰা বানুৱে তেওঁক এই বঁটা প্ৰদান কৰিছিল। বঁটা গ্ৰহণৰ সময়ত ধৰ্মেন্দ্ৰ আৱেগিক হৈ পৰিছিল। তেওঁ কৈছিল যে বহুতো সফল চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ পিছতো তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ শাখাত ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা নাছিল।

সেই অনুষ্ঠানত দিলীপ কুমাৰে ধৰ্মেন্দ্ৰৰ সুদৰ্শন ব্যক্তিত্বৰ প্ৰশংসা কৰি কৈছিল যে সৰ্বশক্তিমানৰ সৈতে সাক্ষাৎ হ’লে তেওঁ এটা কথাৰ অভিযোগ কৰিব—তেওঁক ধৰ্মেন্দ্ৰৰ দৰে সুদৰ্শন ৰূপ কিয় দিয়া নহ’ল।

চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা আৰু নতুন প্ৰতিভাৰ উত্থান

ধৰ্মেন্দ্ৰই অভিনয়ৰ লগতে চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল। তেওঁ নিজৰ দুই পুত্ৰক চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰতিষ্ঠা কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ১৯৮৩ চনত ‘বেতাব’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ছানি দেউলৰ অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি হয়। ১৯৯৫ চনত ‘বৰছাত’ ছবিৰ জৰিয়তে কনিষ্ঠ পুত্ৰ ববি দেউলে চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। একেদৰে ২০০৫ চনত ‘ছোচা না থা’ ছবিৰ জৰিয়তে ভতিজা অভয় দেউলৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱন আৰম্ভ কৰাতো ধৰ্মেন্দ্ৰই সহায় কৰিছিল।

তেওঁ ‘সত্যকাম’ (১৯৬৯) আৰু ‘কব কিউঁ ঔৰ কহাঁ’ (১৯৭০) আদি ছবিৰ সৈতে প্ৰযোজনা বা উপস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰতো জড়িত আছিল।

অভিনেত্ৰী প্ৰীতি জিণ্টাই এটা সাক্ষাৎকাৰত ধৰ্মেন্দ্ৰক তেওঁৰ প্ৰিয় অভিনেতা বুলি উল্লেখ কৰিছিল। জাহ্নু বৰুৱাৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘হৰ পল’ (২০০৮) চলচ্চিত্ৰত ধৰ্মেন্দ্ৰই প্ৰীতি জিণ্টাৰ পিতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

২০০৩ চনৰ পৰা প্ৰায় চাৰি বছৰ তেওঁ অভিনয়ৰ পৰা আঁতৰি আছিল। ২০০৭ চনত অনুৰাগ বসুৰ ‘লাইফ ইন এ... মেট্ৰো’ আৰু অনিল শৰ্মাৰ ‘আপনে’ ছবিৰ জৰিয়তে তেওঁ পুনৰ অভিনয় জগতলৈ উভতি আহে। ‘লাইফ ইন এ... মেট্ৰো’ ছবিখনে সমালোচকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰাৰ লগতে বাণিজ্যিকভাৱেও সফলতা অৰ্জন কৰে। ছবিখনে কেইবাটাও বঁটা লাভ কৰিছিল। ‘আপনে’ ছবিখনত তেওঁ নিজৰ দুই পুত্ৰ ছানি দেউল আৰু ববি দেউলৰ সৈতে অভিনয় কৰে। ২০০৭ চনত মুক্তি পোৱা তেওঁৰ আন এখন উল্লেখযোগ্য ছবি আছিল শ্ৰীৰাম ৰাঘৱনৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘জনী গদ্দাৰ’।

২০১১ চনত তেওঁ দুই পুত্ৰৰ সৈতে ‘য়ামলা পাগলা দীৱানা’ ছবিত অভিনয় কৰে। ২০১৩ চনত ছবিখনৰ দ্বিতীয় খণ্ড ‘য়ামলা পাগলা দীৱানা ২’ মুক্তি পায়। ২০১১ চনত তেওঁৰ পত্নী হেমা মালিনীৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘টেল মি অ’ গড’ ছবিত কন্যা এশা দেউলৰ সৈতেও তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। ২০১৪ চনত মুক্তি পোৱা পঞ্জাবী চলচ্চিত্ৰ ‘ডাবল দি ট্ৰাবল’ত তেওঁ দ্বৈত চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

দূৰদৰ্শনৰ অনুষ্ঠানত বিচাৰকৰ ভূমিকা

২০১১ চনত ধৰ্মেন্দ্ৰক জনপ্ৰিয় ৰিয়েলিটী শ্ব’ ‘ইণ্ডিয়াজ গট টেলেণ্ট’ৰ তৃতীয় সংস্কৰণত বিচাৰক হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। তেওঁ সাজিদ খানৰ স্থানত এই দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। ২০১১ চনৰ ২৯ জুলাইত তেওঁক নতুন বিচাৰক হিচাপে নিযুক্তি দিয়াৰ পিছত অনুষ্ঠানটোৱে পূৰ্বৰ দুটা সংস্কৰণৰ তুলনাত অধিক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰা বুলি সেই সময়ত সংবাদ মাধ্যমত প্ৰকাশ পাইছিল।

বিজয়তা ফিল্মছ

১৯৮৩ চনত ধৰ্মেন্দ্ৰই ‘বিজয়তা ফিল্মছ’ নামৰ এটা চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা প্ৰতিষ্ঠান গঠন কৰে। প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰথম প্ৰযোজনা আছিল ‘বেতাব’। এই ছবিখনৰ জৰিয়তে ছানি দেউলক মুখ্য নায়ক হিচাপে উপস্থাপন কৰা হয়। ছবিখনে ১৯৮৩ চনৰ অন্যতম সৰ্বাধিক উপাৰ্জনকাৰী চলচ্চিত্ৰ হিচাপে স্থান লাভ কৰে।

১৯৯০ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোৱে ‘ঘায়েল’ ছবিখন প্ৰযোজনা কৰে। ছবিখনত ছানি দেউলে অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনে কেইবাটাও ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰাৰ লগতে ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটাৰো স্বীকৃতি লাভ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ‘বৰছাত’ ছবিৰ জৰিয়তে ববি দেউলৰ অভিনয় জীৱন আৰম্ভ কৰাতো এই প্ৰযোজনা প্ৰতিষ্ঠানটোৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

ৰাজনৈতিক জীৱন

ধৰ্মেন্দ্ৰই চলচ্চিত্ৰ জগতৰ লগতে ৰাজনীতিতো প্ৰৱেশ কৰিছিল। ২০০৪ চনৰ পৰা ২০০৯ চনলৈকে তেওঁ ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিৰ সাংসদ হিচাপে ৰাজস্থানৰ বিকানেৰ লোকসভা সমষ্টিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল।

২০০৪ চনৰ নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ সময়ত তেওঁ গণতন্ত্ৰৰ মৌলিক শিষ্টাচাৰ শিকাবলৈ তেওঁক স্বৈৰশাসক হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰা উচিত বুলি মন্তব্য কৰিছিল। এই মন্তব্যৰ বাবে তেওঁ সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছিল। সাংসদ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰাৰ সময়ত তেওঁ সংসদৰ অধিৱেশনত কমকৈ উপস্থিত থকাৰ বাবেও সমালোচিত হৈছিল। সেই সময়ত তেওঁ চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণ অথবা নিজৰ ফাৰ্মহাউছৰ কামত ব্যস্ত থকা বুলি সংবাদ মাধ্যমত প্ৰকাশ পাইছিল।

বৈবাহিক জীৱন আৰু পৰিয়াল

১৯৫৪ চনত মাত্ৰ ১৯ বছৰ বয়সতে ধৰ্মেন্দ্ৰই প্ৰকাশ কৌৰৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। তেওঁলোকৰ দুই পুত্ৰ—ছানি দেউল আৰু ববি দেউল—দুয়োজনেই পৰৱৰ্তী সময়ত সফল চলচ্চিত্ৰ অভিনেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে। তেওঁলোকৰ দুই কন্যা বিজিতা আৰু অজিতা।

পিছলৈ বোম্বাইলৈ আহি চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰাৰ পিছত ধৰ্মেন্দ্ৰই অভিনেত্ৰী হেমা মালিনীৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। তেওঁ প্ৰথম পত্নীৰ সৈতে বিবাহ বিচ্ছেদ নকৰাকৈ দ্বিতীয় বিবাহ কৰাক লৈ যথেষ্ট চৰ্চা হৈছিল। এই বিবাহৰ বাবে তেওঁ ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা বুলি প্ৰচাৰ হৈছিল যদিও ধৰ্মেন্দ্ৰই সেই দাবী অস্বীকাৰ কৰিছিল।

ধৰ্মেন্দ্ৰ আৰু হেমা মালিনীয়ে ১৯৭০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ পৰা ‘শোলে’কে ধৰি কেইবাখনো জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল। তেওঁলোকৰ দুই কন্যা—এশা দেউল আৰু অহনা দেউল। এশাৰ জন্ম ১৯৮১ চনত আৰু তেওঁ এগৰাকী চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। অহনাৰ জন্ম ১৯৮৫ চনত আৰু তেওঁ চলচ্চিত্ৰ পৰিচালনাৰ সহকাৰী হিচাপে কাম কৰিছে।

ববি দেউলৰ পুত্ৰ তথা ধৰ্মেন্দ্ৰৰ নাতিৰ নামকৰণো ধৰ্মেন্দ্ৰৰ প্ৰকৃত নামৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ধৰম সিং দেউল কৰা হৈছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

২০১৯ চনত ধৰ্মেন্দ্ৰৰ নাতি তথা ছানি দেউলৰ পুত্ৰ কৰণ দেউলে ‘পল পল দিল কে পাছ’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে অভিনয় জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে।

অসামৰিক সন্মান আৰু বঁটা

• ১৯৯০ চন: ‘ঘায়েল’ চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰযোজনাৰ সৈতে জড়িত অৱদানৰ বাবে ছবিখনে ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটাৰ স্বীকৃতি লাভ কৰে।
• ২০১২ চন: ভাৰত চৰকাৰে ধৰ্মেন্দ্ৰক ভাৰতৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান পদ্মভূষণেৰে সন্মানিত কৰে।

ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ মনোনয়ন আৰু প্ৰাপ্তি

বছৰ	শাখা	চলচ্চিত্ৰ	ফলাফল
১৯৬৫	শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতা	‘আয়ে মিলন কি বেলা’	মনোনীত
১৯৬৭	শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা	‘ফুল ঔৰ পাথৰ’	মনোনীত
১৯৭২	শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা	‘মেৰা গাঁও মেৰা দেশ’	মনোনীত
১৯৭৪	শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা	‘য়াদোঁ কি বাৰাত’	মনোনীত
১৯৭৫	শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা	‘ৰেশম কি ডোৰী’	মনোনীত
১৯৮৪	হাস্যৰসাত্মক চৰিত্ৰত শ্ৰেষ্ঠ অভিনয়	‘নৌকৰ বিবি কা’	মনোনীত
১৯৯১	শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ	‘ঘায়েল’	বঁটা লাভ
১৯৯৭	জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা	—	বঁটা লাভ

অন্যান্য বঁটা আৰু স্বীকৃতি

ধৰ্মেন্দ্ৰৰ সুদৰ্শন ব্যক্তিত্ব, অভিনয় প্ৰতিভা আৰু ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে তেওঁ বিভিন্ন সময়ত বহুতো সন্মান লাভ কৰিছিল। সেইবোৰৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য হ’ল—

• ১৯৭০ৰ দশকৰ মাজভাগ: তেওঁক বিশ্বৰ অন্যতম সুদৰ্শন পুৰুষ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।
• ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত তেওঁৰ শাৰীৰিক সক্ষমতা আৰু শক্তিশালী ব্যক্তিত্বৰ বাবে তেওঁ ‘আয়ৰন মেন’ উপাধিৰেও পৰিচিত হৈছিল।
• ভাৰতীয় চিনেমালৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে বিশেষ কলাকাৰ বঁটা লাভ কৰিছিল।
• ভাৰতীয় বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ সংঘ (FICCI)ৰ তৰফৰ পৰা ‘জীৱন্ত কিংবদন্তি’ সন্মান লাভ কৰিছিল।
• ২০০৩ চন: ছানছুই ভিউৱাৰ্ছ মুভি চয়ছ বঁটাৰ তৰফৰ পৰা জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা লাভ কৰিছিল।
• ২০০৪ চন: ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে বিশেষ সন্মান লাভ কৰিছিল।
• ২০০৭ চন: পুনে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা লাভ কৰিছিল।
• ২০০৭ চন: আই আই এফ এৰ তৰফৰ পৰা জীৱনজোৰা সাধনা বঁটাৰে সন্মানিত হৈছিল।
• ২০০৭ চন: ভাৰতীয় সমাজৰ প্ৰতি আগবঢ়োৱা সেৱাৰ বাবে সন্মান লাভ কৰিছিল।
• ২০০৭ চন: ডি বি আৰ ইণ্টাৰনেচনেলৰ তৰফৰ পৰা জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা লাভ কৰিছিল।
• ২০০৭ চন: ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে পঞ্জাবী সংবাদপত্ৰৰ তৰফৰ পৰা ‘কৌমী একতা’ সন্মান লাভ কৰিছিল।
• ২০০৮ চন: মেক্স ষ্টাৰডাষ্ট বঁটাৰ তৰফৰ পৰা ‘এক্টৰ পাৰ এক্সেলেন্স’ সন্মান লাভ কৰিছিল।
• ২০০৮ চন: দশম মুম্বাই একাডেমী অৱ মুভিং ইমেজ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা লাভ কৰিছিল।
• ২০০৯ চন: নাছিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা লাভ কৰিছিল।
• ২০১০ চন: চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰায় পাঁচ দশক সম্পূৰ্ণ কৰাৰ বাবে বিগ ষ্টাৰ এণ্টাৰটেইনমেণ্ট বঁটাত ‘বিগ ষ্টাৰ এণ্টাৰটেইনাৰ’ হিচাপে সন্মানিত হৈছিল।
• ২০১১ চন: অপ্সৰা ফিল্ম এণ্ড টেলিভিছন প্ৰডিউচাৰ্ছ গিল্ড বঁটাত জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা লাভ কৰিছিল।
• ২০১১ চন: ভাৰতীয় টেলিভিছন একাডেমীৰ ‘দ্য আই টি এ স্ক্ৰল অৱ অনাৰ’ সন্মান লাভ কৰিছিল।

উপসংহাৰ

ধৰ্মেন্দ্ৰ কেৱল এগৰাকী জনপ্ৰিয় অভিনেতাই নহয়, তেওঁ ভাৰতীয় জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসৰ এক স্মৰণীয় ব্যক্তিত্ব। ৰোমাণ্টিক নায়কৰ পৰা আৰম্ভ কৰি একচন নায়ক, হাস্যৰসাত্মক চৰিত্ৰ আৰু সংবেদনশীল সামাজিক চৰিত্ৰলৈকে তেওঁ বিভিন্ন ৰূপত নিজৰ অভিনয় প্ৰতিভা প্ৰকাশ কৰিছে। ‘ফুল ঔৰ পাথৰ’, ‘সত্যকাম’, ‘শোলে’, ‘চুপকে চুপকে’ আৰু ‘আপনে’ আদি চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁ দৰ্শকৰ হৃদয়ত বিশেষ স্থান লাভ কৰিছে।

দীৰ্ঘ অভিনয় জীৱন, বহুমুখী প্ৰতিভা, চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনালৈ অৱদান আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ অভিনেতাসকলক আগবঢ়াই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ভূমিকা ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ ইতিহাসত স্মৰণীয় হৈ থাকিব।

কিংবদন্তি অভিনেতা, পৰিচালক আৰু দেশপ্ৰেমমূলক চলচ্চিত্ৰৰ নিৰ্মাতা মনোজ কুমাৰ

 

 

জন্ম আৰু শৈশৱ

ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ প্ৰসিদ্ধ অভিনেতা, চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, প্ৰযোজক আৰু চিত্ৰনাট্যকাৰ মনোজ কুমাৰৰ জন্ম হৈছিল ১৯৩৭ চনৰ ২৪ জুলাইত, ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশৰ এবটাবাদত। বৰ্তমান এই ঠাই পাকিস্তানৰ খাইবাৰ পাখতুনখোৱা প্ৰদেশৰ অন্তৰ্গত। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল হৰিকৃষ্ণ গিৰি গোস্বামী। দেশপ্ৰেমমূলক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় আৰু পৰিচালনাৰ বাবে তেওঁ ‘ভাৰত কুমাৰ’ নামেৰেও পৰিচিত হৈছিল।

তেওঁৰ পিতৃৰ নাম এইচ এল গোস্বামী আৰু মাতৃৰ নাম কৃষ্ণা কুমাৰী গোস্বামী। তেওঁলোকৰ পৰিয়ালত চাৰিজন ভাই-ভনী আছিল। তেওঁৰ ভাতৃদ্বয়ৰ নাম আছিল ৰাজীৱ গোস্বামী আৰু মনীষ আৰ গোস্বামী, আৰু ভগ্নীৰ নাম আছিল নীলম গোস্বামী।

১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ পিছত তেওঁলোকৰ পৰিয়াল ভাৰতলৈ আহি দিল্লীত বসবাস কৰিবলৈ লয়। সেই সময়ত মনোজ কুমাৰৰ বয়স আছিল মাত্ৰ দহ বছৰ। প্ৰথমতে তেওঁলোক দিল্লীৰ কিংছৱে কেম্পত থকা শৰণাৰ্থী শিবিৰত কিছুদিন কটায়। তাৰ পিছত নতুন দিল্লীৰ ৰাজেন্দ্ৰ নগৰত বসবাস কৰিবলৈ লয়।

মনোজ কুমাৰে দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ হিন্দু মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিল। পঢ়া-শুনা সমাপ্ত কৰাৰ পিছত তেওঁ চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।

মনোজ কুমাৰ নাম লাভ কৰাৰ কাহিনী

শৈশৱৰ পৰাই মনোজ কুমাৰ অভিনেতা দিলীপ কুমাৰ, অশোক কুমাৰ আৰু অভিনেত্ৰী কামিনী কৌশলৰ অনুৰাগী আছিল। দিলীপ কুমাৰে অভিনয় কৰা ‘শবনম’ নামৰ চলচ্চিত্ৰখনত মনোজ নামৰ চৰিত্ৰ এটা আছিল। সেই চৰিত্ৰটোৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈ হৰিকৃষ্ণ গিৰি গোস্বামীয়ে নিজৰ চলচ্চিত্ৰীয় নাম হিচাপে ‘মনোজ কুমাৰ’ বাছি লৈছিল। পিছলৈ তেওঁ এই নামেৰেই সমগ্ৰ ভাৰততে পৰিচিত হৈ পৰে।

চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ

১৯৫৭ চনত ‘ফেশ্বন’ (Fashion) নামৰ চলচ্চিত্ৰখনৰ জৰিয়তে মনোজ কুমাৰে অভিনয় জীৱনৰ পাতনি মেলে। এই ছবিখনত তেওঁ এগৰাকী আশী বছৰীয়া বৃদ্ধৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

১৯৫৮ চনত তেওঁ ‘সহাৰা’ (Sahara) ছবিত মীনা কুমাৰীৰ বিপৰীতে শ্যামৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। একে বছৰতে ‘পঞ্চায়ত’ (Panchayat) ছবিত শ্যামাৰ বিপৰীতে গোপালৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

১৯৫৯ চনত ‘চাঁদ’ (Chand) ছবিত মীনা কুমাৰীৰ বিপৰীতে গোকুলৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই ছবিখনত বলৰাজ চাহনীয়েও অভিনয় কৰিছিল।

১৯৬০ চনত তেওঁ ‘হানিমুন’ (Honeymoon), ‘কাঁচ কি গুড়িয়া’ (Kaanch Ki Gudiya) আৰু ‘পিয়া কি মিলন কি আছ’ (Piya Milan Ki Aas) আদি ছবিত অভিনয় কৰে। ‘কাঁচ কি গুড়িয়া’ত ছাইদা খান আৰু ‘পিয়া মিলন কি আছ’ত অমিতাৰ বিপৰীতে তেওঁ মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

১৯৬১ চনত ‘সুহাগ সিন্দূৰ’ (Suhaag Sindoor) ছবিত মালা সিনহা আৰু ‘ৰেশমী ৰুমাল’ (Reshmi Roomal) ছবিত শাকিলাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে।

১৯৬২ চনত বিজয় ভাটৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘হৰিয়ালী ঔৰ ৰাস্তা’ (Hariyali Aur Rasta) ছবিত মালা সিনহাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰি তেওঁ বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে।

১৯৬০ৰ দশকত জনপ্ৰিয়তা বৃদ্ধি

১৯৬২ চনত মনোজ কুমাৰে ‘শাদি’ (Shaadi), ‘বনাৰসী ঠগ’ (Banarasi Thug), ‘মা-বেটা’ (Maa Beta), ‘নকলি নবাব’ (Naqli Nawab) আৰু ‘আপনা বনা কে দেখো’ (Apna Bana Ke Dekho) আদি ছবিত অভিনয় কৰে।

‘শাদি’ ছবিত সায়ৰা বানু, ‘বনাৰসী ঠগ’ত বৈজয়ন্তীমালা, ‘মা-বেটা’ত অমিতা, ‘নকলি নবাব’ত শাকিলা আৰু ‘আপনা বনা কে দেখো’ত আশা পাৰেখ তেওঁৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল। ‘শাদি’ ছবিখনত বলৰাজ চাহনী আৰু ধৰ্মেন্দ্ৰয়ো অভিনয় কৰিছিল।

১৯৬৩ চনত ‘ঘৰ বসাকে দেখো’ (Ghar Basa Ke Dekho) আৰু ‘গৃহস্থী’ (Grihasti) ছবিত ৰাজশ্ৰীৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ‘আপনে হুৱে পৰায়ে’ (Apne Huye Paraye) ছবিত মালা সিনহাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰি তেওঁ নিজৰ অভিনয় প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিয়ে।

১৯৬৪ চনত ৰাজ খোছলাৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ৰহস্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ ‘ৱহ কৌন থি?’ (Woh Kaun Thi?)ত সাধনাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। একে বছৰতে ‘ফুলো কি সেজ’ (Phoolon Ki Sej), ‘শ্বহীদ’ (Shaheed) আৰু ‘বেদাগ’ (Bedag) আদি ছবিতো অভিনয় কৰে। ‘শ্বহীদ’ ছবিত বৈজয়ন্তীমালা আৰু ‘বেদাগ’ত নন্দাই তেওঁৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৬৫ চনত বিজয় ভাটৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘হিমালয় কি গুদ মে’ (Himalaya Ki God Mein) ছবিত মালা সিনহাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। একে বছৰতে ‘গুমনাম’ (Gumnaam) ছবিত নন্দা আৰু ‘পুনম কি ৰাত’ (Poonam Ki Raat) ছবিত কুমুদ ছুগানীৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৬৬ চনত ৰাজ খোছলাৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘পিকনিক’ (Picnic) ছবিত কল্পনাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ‘দো বদন’ (Do Badan) ছবিত আশা পাৰেখৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰি তেওঁ দৰ্শকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰে। এই ছবিখনৰ গীতসমূহৰ ভিতৰত শকীল বদায়ুনীৰ ৰচনাই বিশেষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল।

একে বছৰতে তেওঁ ‘সাৱন কি ঘট’ (Sawan Ki Ghata) ছবিত শৰ্মিলা ঠাকুৰ, ‘পাথৰ কে সনম’ (Patthar Ke Sanam) ছবিত ৱাহিদা ৰেহমান আৰু মমতাজ, আৰু ‘অনিতা’ (Anita) ছবিত সাধনাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে।

১৯৬০ৰ দশকত মনোজ কুমাৰে ৰোমাণ্টিক, সামাজিক আৰু ৰহস্যধৰ্মী—বিভিন্ন ধৰণৰ চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ‘হানিমুন’, ‘আপনা বনা কে দেখো’, ‘নকলি নবাব’, ‘পাথৰ কে সনম’, ‘সাজন’ আৰু ‘সাৱন কি ঘট’ আছিল তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য ৰোমাণ্টিক ছবি। ‘শাদি’, ‘গৃহস্থী’, ‘আপনে হুৱে পৰায়ে’ আৰু ‘আদমী’ৰ দৰে ছবিত তেওঁ সামাজিক বিষয়বস্তুৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল। আনহাতে, ‘গুমনাম’, ‘অনিতা’ আৰু ‘ৱহ কৌন থি?’ আছিল তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য ৰহস্যধৰ্মী ছবি। ‘পিকনিক’ৰ দৰে হাস্যৰসধৰ্মী ছবিতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

দেশপ্ৰেমমূলক চলচ্চিত্ৰ আৰু ‘শ্বহীদ’

১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ পিছত তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীয়ে মনোজ কুমাৰক ‘জয় জোৱান, জয় কিষাণ’ শ্লোগানৰ আদৰ্শৰ ওপৰত এখন চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।

ইয়াৰ পূৰ্বেই ১৯৬৫ চনত মনোজ কুমাৰে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ মহান বিপ্লৱী ভগৎ সিঙৰ জীৱনৰ আধাৰত নিৰ্মিত ‘শ্বহীদ’ (Shaheed) ছবিখনত অভিনয় কৰিছিল। এই ছবিখনত তেওঁ ভগৎ সিঙৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে। ছবিখনে তেওঁৰ দেশপ্ৰেমমূলক চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে জড়িত পৰিচয় অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে।

‘উপকাৰ’ আৰু ‘ভাৰত কুমাৰ’ হিচাপে পৰিচিতি

১৯৬৭ চনত মনোজ কুমাৰে ‘উপকাৰ’ (Upkar) ছবিখন পৰিচালনা কৰাৰ লগতে মুখ্য চৰিত্ৰতো অভিনয় কৰে। এই ছবিখনত তেওঁ এজন সৈনিক আৰু কৃষকৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল। ছবিখনৰ মূল ভাবধাৰা আছিল দেশৰ প্ৰতি কৰ্তব্য, কৃষকৰ অৱদান, ত্যাগ আৰু দেশপ্ৰেম।

‘উপকাৰ’ ছবিখনত আশা পাৰেখ, প্ৰাণ আৰু কামিনী কৌশলেও অভিনয় কৰিছিল। প্ৰেম চোপ্ৰাইও ছবিখনত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

ছবিখনে ১৯৬৮ চনৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাত শ্ৰেষ্ঠ ছবি, শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালক, শ্ৰেষ্ঠ কাহিনী আৰু শ্ৰেষ্ঠ সংলাপৰ বঁটা লাভ কৰে। মনোজ কুমাৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ বঁটাৰ বাবেও মনোনীত হৈছিল। ছবিখনে ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটাৰ ক্ষেত্ৰতো স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল।

 ‘উপকাৰ’ ছবিখনৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় গীত আছিল ‘মেৰা দেশ কি ধৰতি’। গীতটো গুলশান বাৱৰাই ৰচনা কৰিছিল, কল্যাণজী-আনন্দজীয়ে সুৰ কৰিছিল আৰু মহেন্দ্ৰ কাপুৰে কণ্ঠদান কৰিছিল।

এই ছবিখনৰ জৰিয়তে মনোজ কুমাৰ ‘ভাৰত কুমাৰ’ হিচাপে বিশেষভাৱে পৰিচিত হৈ পৰে। দেশপ্ৰেম, সৈনিকৰ ত্যাগ আৰু কৃষকৰ অৱদান তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰৰ অন্যতম প্ৰধান বিষয় হৈ পৰিছিল।

১৯৬৮ৰ পৰা ১৯৭২ চনলৈ

১৯৬৮ চনত তেওঁ ‘আদমী’ (Aadmi) ছবিত ৱাহিদা ৰেহমানৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। এই ছবিখনৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনীত হৈছিল।

১৯৬৯ চনত ‘সাজন’ (Sajan) ছবিত আশা পাৰেখৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে।

১৯৭০ চনত তেওঁ ‘পূৰব ঔৰ পশ্চিম’ (Purab Aur Paschim) ছবিখনত সায়ৰা বানুৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ছবিখন তেওঁ নিজেই পৰিচালনা কৰিছিল। দেশপ্ৰেম, ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু বিদেশত বসবাস কৰা ভাৰতীয়সকলৰ সৈতে মাতৃভূমিৰ সম্পৰ্ক আছিল ছবিখনৰ মূল বিষয়।

একে বছৰতে তেওঁ ‘ইয়াদগাৰ’ (Yaadgaar) ছবিত নুতনৰ বিপৰীতে, ‘পেহচান’ (Pehchaan) ছবিত ববিতাৰ বিপৰীতে আৰু ৰাজ কাপুৰৰ ‘মেৰা নাম জোকাৰ’ (Mera Naam Joker) ছবিত সহযোগী চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

১৯৭১ চনত ‘বলিদান’ (Balidaan) ছবিত সায়ৰা বানু আৰু ‘শ্বোৰ’ (Shor) ছবিত নন্দাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ‘শ্বোৰ’ ছবিখন তেওঁ পৰিচালনাও কৰিছিল। ছবিখন ব্যৱসায়িক দিশত বিশেষ সফল নহ’লেও ইয়াৰ সম্পাদনা আৰু সংগীতে প্ৰশংসা লাভ কৰে। ছবিখনৰ বাবে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালকৰ বঁটাৰ বাবেও মনোনীত হৈছিল।

‘শ্বোৰ’ ছবিৰ চিৰসেউজ গীত ‘এক প্যাৰ কা নগমা হ্যে’ সন্তোষ আনন্দে ৰচনা কৰিছিল। লক্ষ্মীকান্ত-প্যাৰেলালে সুৰ কৰা এই গীতটো লতা মংগেশকাৰ আৰু মুকেশে দ্বৈত কণ্ঠত পৰিৱেশন কৰিছিল।

১৯৭২ চনত ‘বে-ইমান’ (Be-Imaan) ছবিত মোহন চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি তেওঁ ফিল্মফেয়াৰৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ বঁটা লাভ কৰে। ছবিখনত ৰাখীয়ে তেওঁৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰিছিল। মনোজ কুমাৰে প্ৰেমনাথ, প্ৰাণ, প্ৰেম চোপ্ৰা, কামিনী কৌশল আৰু হেমা মালিনীৰ দৰে অভিনেতা-অভিনেত্ৰীৰ সৈতে বিভিন্ন ছবিত কাম কৰিছিল।

১৯৭০ৰ দশকৰ সফলতা

১৯৭০ৰ দশকত মনোজ কুমাৰে কেইবাখনো উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ উপহাৰ দিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ‘ৰোটি, কাপড়া ঔৰ মকান’, ‘সন্ন্যাসী’ আৰু ‘দশ নম্বৰী’ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

১৯৭৪ চনত তেওঁ ‘ৰোটি, কাপড়া ঔৰ মকান’ (Roti Kapda Aur Makaan) ছবিখন পৰিচালনা কৰাৰ লগতে মুখ্য চৰিত্ৰতো অভিনয় কৰে। ছবিখনত জীনত আমান, মৌচুমী চেটাৰ্জী, শশী কাপুৰ আৰু অমিতাভ বচ্চনেও অভিনয় কৰিছিল।

ছবিখনে নিবনুৱা সমস্যা, দৰিদ্ৰতা, জীৱিকাৰ সংগ্ৰাম আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ দৰে বিষয়সমূহ উপস্থাপন কৰিছিল। এই ছবিৰ বাবে মনোজ কুমাৰে ১৯৭৫ চনত ফিল্মফেয়াৰৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালকৰ বঁটা লাভ কৰে। তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা আৰু ছবিখন শ্ৰেষ্ঠ ছবিৰ বঁটাৰ বাবেও মনোনীত হৈছিল।

১৯৭৫ চনত ‘সন্ন্যাসী’ (Sanyasi) ছবিত হেমা মালিনীৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ধৰ্মীয় ভাবধাৰাৰ সৈতে হাস্যৰসৰ সংমিশ্ৰণ থকা এই ছবিখনে ব্যৱসায়িক সফলতা লাভ কৰিছিল। ছবিখনৰ বাবে মনোজ কুমাৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনীত হৈছিল।

১৯৭৬ চনত ‘দশ নম্বৰী’ (Dus Numbri) ছবিত হেমা মালিনীৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ছবিখনত প্ৰাণ আৰু প্ৰেমনাথেও অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭৭ চনত তেওঁ ‘শিৰডী কে সাই বাবা’ (Shirdi Ke Sai Baba) ছবিত হেমা মালিনীৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। ছবিখনত ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰো আছিল। একে বছৰতে ‘আমানত’ (Amaanat) ছবিত সাধনাৰ বিপৰীতে অভিনয় কৰে। এই ছবিখনত বলৰাজ চাহনী, মেহমুদ, অৰুণা ইৰাণী আৰু অসিত সেনে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭৯ চনত তেওঁ ‘জাট পাঞ্জাবী’ (Jatt Punjabi) ছবিত অভিনয় কৰে। এই ছবিখনত ৰাজেন্দ্ৰ নাথ, মদন পুৰী আৰু ৰাজা মুৰাদেও অভিনয় কৰিছিল।

‘ক্ৰান্তি’ আৰু কেৰিয়াৰৰ শীৰ্ষ পৰ্যায়

১৯৮১ চনত মনোজ কুমাৰে ‘ক্ৰান্তি’ (Kranti) ছবিখন পৰিচালনা কৰি পুনৰ ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে। এই ছবিখনত তেওঁ নিজৰ আদৰ্শ অভিনেতা দিলীপ কুমাৰক পৰিচালনা কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল।

‘ক্ৰান্তি’ ছবিখনত দিলীপ কুমাৰ, শশী কাপুৰ, শত্ৰুঘ্ন সিনহা, হেমা মালিনী, পাৰবীন বাবী, নিৰূপা ৰয় আৰু প্ৰেম চোপ্ৰাই অভিনয় কৰিছিল। মনোজ কুমাৰে ছবিখনত ভাৰত নামৰ চৰিত্ৰটো ৰূপায়ণ কৰিছিল।

ছবিখনৰ কাহিনী ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ পটভূমিত ৰচিত হৈছিল। ‘ক্ৰান্তি’য়ে সেই সময়ত দৰ্শকৰ মাজত ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে আৰু মনোজ কুমাৰৰ পৰিচালক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠাক অধিক দৃঢ় কৰে।

১৯৮০ৰ দশকৰ শেষৰ পৰা চলচ্চিত্ৰ জীৱনৰ সামৰণিলৈ

‘ক্ৰান্তি’ৰ পিছত মনোজ কুমাৰৰ অভিনয় জীৱনত ক্ৰমান্বয়ে সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়। তথাপি তেওঁ পৰৱৰ্তী সময়তো কেইবাখনো ছবিত অভিনয় কৰিছিল।

১৯৮৭ চনত তেওঁ ‘কলিযুগ ঔৰ ৰামায়ণ’ (Kalyug Aur Ramayan) ছবিত অভিনয় কৰে। এই ছবিখনত তেওঁ হনুমানৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

১৯৮৯ চনত ‘সন্তোষ’ (Santosh) আৰু ‘ক্লাৰ্ক’ (Clerk) ছবিত অভিনয় কৰে। ‘সন্তোষ’ ছবিত তেওঁ সন্তোষ সিঙৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনত নিৰূপা ৰয়, ৰাখী, প্ৰেম চোপ্ৰা আৰু হেমা মালিনীয়ে অভিনয় কৰিছিল।

‘ক্লাৰ্ক’ ছবিখন মনোজ কুমাৰে নিজেই পৰিচালনা কৰিছিল আৰু ইয়াত তেওঁ ভাৰত নামৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ছবিখনত অশোক কুমাৰ, ৰাজেন্দ্ৰ কুমাৰ, ৰেখা, শশী কাপুৰ, অনিতা ৰাজ, প্ৰেম চোপ্ৰা আৰু পাকিস্তানী অভিনেতা মহম্মদ আলীয়েও অভিনয় কৰিছিল।

১৯৯১ চনত ‘দেশবাসী’ (Deshwasi) ছবিত তেওঁ সংগ্ৰাম সিঙৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে।

১৯৯৫ চনত ‘ময়দান-ই-জং’ (Maidan-E-Jung) ছবিত তেওঁ মাষ্টাৰ দীননাথৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত ধৰ্মেন্দ্ৰ, অক্ষয় কুমাৰ আৰু কৰিশ্মা কাপুৰেও অভিনয় কৰিছিল। এইখনেই আছিল তেওঁৰ অভিনয় কৰা শেষৰ ফালৰ ছবিসমূহৰ এখন।

১৯৯৯ চনত তেওঁ ‘জয় হিন্দ’ (Jai Hind) নামৰ দেশপ্ৰেমমূলক ছবিখন পৰিচালনা কৰে। এই ছবিখনত তেওঁ অভিনয় কৰা নাছিল।

মনোজ কুমাৰে চাৰিটা দশকৰো অধিক সময় ধৰি হিন্দী চলচ্চিত্ৰ জগতত কাম কৰিছিল। অভিনয়ৰ লগতে পৰিচালনা, কাহিনী ৰচনা, চিত্ৰনাট্য আৰু সম্পাদনাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁ অৱদান আগবঢ়াইছিল।

ৰাজনীতিত প্ৰৱেশ

অৱসৰৰ সময়ছোৱাত মনোজ কুমাৰে ৰাজনীতিৰ প্ৰতিও আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল। ২০০৪ চনৰ লোকসভা নিৰ্বাচনৰ পূৰ্বে তেওঁ ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিত যোগদান কৰে।

মনোজ কুমাৰৰ প্ৰধান বঁটা আৰু স্বীকৃতি

মনোজ কুমাৰে তেওঁৰ চলচ্চিত্ৰ জীৱনত অভিনয় আৰু পৰিচালনাৰ বাবে বহুতো বঁটা লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য বঁটাসমূহ তলত দিয়া হ’ল।

ফিল্মফেয়াৰ বঁটা

• ১৯৬৮: ‘উপকাৰ’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ ছবি, শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালক, শ্ৰেষ্ঠ কাহিনী আৰু শ্ৰেষ্ঠ সংলাপৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা।
• ১৯৭২: ‘বে-ইমান’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা।
• ১৯৭৩: ‘শ্বোৰ’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ সম্পাদনাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা।
• ১৯৭৫: ‘ৰোটি, কাপড়া ঔৰ মকান’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালকৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা।
• ১৯৯৯: চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ আগবঢ়োৱা সামগ্ৰিক অৱদানৰ বাবে ফিল্মফেয়াৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।

ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনয়ন

• ১৯৬৮: ‘উপকাৰ’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা।
• ১৯৬৯: ‘আদমী’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেতা।
• ১৯৭৩: ‘শ্বোৰ’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালক।
• ১৯৭৫: ‘ৰোটি, কাপড়া ঔৰ মকান’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ ছবি আৰু শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা।
• ১৯৭৬: ‘সন্ন্যাসী’ ছবিৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা।

এই বঁটা আৰু মনোনয়নসমূহে অভিনেতা আৰু পৰিচালক হিচাপে তেওঁৰ বহুমুখী প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিয়ে।

অন্যান্য উল্লেখযোগ্য বঁটা

• ১৯৬৮: ‘উপকাৰ’ ছবিৰ বাবে বোম্বে ফিল্ম জাৰ্নেলিষ্টছ এছ’চিয়েশ্যনৰ শ্ৰেষ্ঠ সংলাপৰ বঁটা।
• ১৯৯২: ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা পদ্মশ্ৰী সন্মান।
• ২০০১: চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ জীৱনজোৰা অৱদানৰ বাবে কলাকাৰ বঁটা।
• ২০০৭: চৰ্দাৰ পেটেল জীৱনজোৰা সাধনা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা।
• ২০০৮: ষ্টাৰ স্ক্ৰীণ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ২০০৯: দাদাচাহেব ফালকে একাডেমীৰ ফালকে ৰত্ন বঁটা।
• ২০১০: মুম্বাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ২০১২: অপ্সৰা ফিল্ম এণ্ড টেলিভিছন প্ৰডিউচাৰ্ছ গিল্ডৰ জীৱনজোৰা অৱদানৰ বঁটা।
• ২০১২: নাছিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ জীৱনজোৰা অৱদানৰ বঁটা।
• ২০১২: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নিউ জাৰ্ছীত ভাৰত গৌৰৱ বঁটা।
• ২০১৩: জাগৰণ চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা।
• ২০১৫ বৰ্ষৰ বাবে, ২০১৬ চনত প্ৰদান: ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ সৰ্বোচ্চ স্বীকৃতিসমূহৰ অন্যতম দাদাচাহেব ফালকে বঁটা।
• ২০১৯: বলীউড ফিল্ম জাৰ্নেলিষ্টছ বঁটাৰ জীৱনজোৰা সাধনা সন্মান।
• ২০২০: ডব্লিউ বি আৰৰ বলীউডৰ সোণালী যুগৰ বঁটা।

দাদাচাহেব ফালকে বঁটা মনোজ কুমাৰক ২০১৫ বৰ্ষৰ বাবে প্ৰদান কৰা হৈছিল আৰু ২০১৬ চনত আনুষ্ঠানিকভাৱে ঘোষণা কৰা হৈছিল।

অন্যান্য সন্মান

২০০৮ চনত মধ্যপ্ৰদেশ চৰকাৰে মনোজ কুমাৰৰ সন্মানাৰ্থে তেওঁৰ নামেৰে এক লাখ টকাৰ বঁটা প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়। তেওঁক ভাৰত ৰত্ন প্ৰদানৰ বাবেও কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওচৰত প্ৰস্তাৱ আগবঢ়োৱা হৈছিল বুলি বিভিন্ন বিৱৰণত পোৱা যায়।

২০১১ চনত শিৰডীৰ সাই বাবাৰ সতনাম ট্ৰাষ্টে পিম্পলৱাড়ী পথৰ নাম ‘মনোজ কুমাৰ গোস্বামী ৰোড’ ৰাখিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু পৰিয়াল

মনোজ কুমাৰে হাৰিয়ানাৰ শিৰছা জিলাৰ শশী গোস্বামীৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। তেওঁলোকৰ দুজন পুত্ৰ—বিশাল গোস্বামী আৰু কুনাল গোস্বামী।

তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ বিশালে সংগীতৰ জগতত আৰু কনিষ্ঠ পুত্ৰ কুনালে অভিনয়ৰ জগতত প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁৰ ভাতৃ ৰাজীৱ গোস্বামীয়েও চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰিছিল। অৱশ্যে তেওঁলোকৰ কোনোৱেই মনোজ কুমাৰৰ দৰে ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিব পৰা নাছিল।

উপসংহাৰ

মনোজ কুমাৰ কেৱল এজন অভিনেতা বা চলচ্চিত্ৰ পৰিচালকেই নাছিল; তেওঁ ভাৰতীয় হিন্দী চলচ্চিত্ৰত দেশপ্ৰেমমূলক বিষয়বস্তুৰ এক বিশেষ ধাৰা গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ‘শ্বহীদ’, ‘উপকাৰ’, ‘পূৰব ঔৰ পশ্চিম’, ‘ৰোটি, কাপড়া ঔৰ মকান’ আৰু ‘ক্ৰান্তি’ৰ দৰে ছবিৰ জৰিয়তে তেওঁ দেশপ্ৰেম, সামাজিক দায়বদ্ধতা, কৃষকৰ জীৱন আৰু সাধাৰণ মানুহৰ সংগ্ৰামক পৰ্দাত উপস্থাপন কৰিছিল।

তেওঁৰ অভিনয়শৈলী, পৰিচালনাৰ দৃষ্টিভংগী আৰু দেশপ্ৰেমমূলক চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁক ‘ভাৰত কুমাৰ’ বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত তেওঁৰ অৱদান স্মৰণীয় হৈ থাকিব।

মনোজ কুমাৰৰ মৃত্যু হৈছিল ২০২৫ চনৰ ৪ এপ্ৰিলত, ৮৭ বছৰ বয়সত, মুম্বাইত। তেওঁৰ মৃত্যুৰ লগে লগে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতে এগৰাকী বিশিষ্ট অভিনেতা আৰু পৰিচালকক হেৰুৱায়।

                     কিংবদন্তি অভিনেতা শশী কাপুৰ

চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক আৰু অভিনেতা শশী কাপুৰৰ জন্ম ১৯৩৮ চনৰ ৪ ডিচেম্বৰত ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰতৰ কলকাতাত হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম পৃথ্বীৰাজ কাপুৰ আৰু মাতৃৰ নাম ৰামসৰণী দেৱী কাপুৰ। তেওঁ ৰাজ কাপুৰ আৰু শাম্মী কাপুৰৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ আছিল। জন্মৰ সময়ত তেওঁৰ নাম ৰখা হৈছিল বলবীৰ ৰাজ কাপুৰ। চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত তেওঁ শশী কাপুৰ নামেৰে পৰিচিত হৈ পৰে।

পিতৃ পৃথ্বীৰাজ কাপুৰে পৰিচালনা আৰু প্ৰযোজনা কৰা ভ্ৰাম্যমাণ নাট্যদল পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ জৰিয়তে শশী কাপুৰে অভিনয় জীৱনৰ পাতনি মেলিছিল। তেওঁ পিতৃৰ নাট্যদলৰ সৈতে বিভিন্ন ঠাইলৈ ভ্ৰমণ কৰি মঞ্চত অভিনয় কৰিছিল। ১৯৪০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে তেওঁ শিশুশিল্পী হিচাপে চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁৰ প্ৰথম উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ আছিল জ্যেষ্ঠ ভাতৃ ৰাজ কাপুৰে অভিনয় আৰু পৰিচালনা কৰা ‘আগ’ (১৯৪৮)। সেই সময়ত শশীৰাজ নামেৰে আন এগৰাকী শিশুশিল্পীয়েও পৌৰাণিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ‘আগ’ (১৯৪৮) আৰু ‘আৱাৰা’ (১৯৫১) চলচ্চিত্ৰত শশী কাপুৰে ৰাজ কাপুৰৰ শৈশৱৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল। শিশুশিল্পী হিচাপে তেওঁ ‘সংগ্ৰাম’ (১৯৫০) চলচ্চিত্ৰত অশোক কুমাৰৰ আৰু ‘দানাপানী’ (১৯৫৩) চলচ্চিত্ৰত ভাৰত ভূষণৰ শৈশৱৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। যশ চোপ্ৰা পৰিচালিত ৰাজনৈতিক নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ ‘ধৰ্মপুত্ৰ’ (১৯৬১)-ত তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰাপ্তবয়স্ক চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

১৯৫৮ চনত শশী কাপুৰে সুনীল দত্ত অভিনীত ‘পোষ্টবক্স ৯৯৯’ চলচ্চিত্ৰত সহকাৰী পৰিচালক হিচাপে কাম কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল। এইখনেই আছিল সুনীল দত্তৰ অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণিৰ চলচ্চিত্ৰ। ইয়াৰ পিছত ১৯৫৯ চনত ৰবীন্দ্ৰ দাভে পৰিচালিত ‘গেষ্ট হাউছ’, এছ. এম. আব্বাছ পৰিচালিত ‘শ্ৰীমান সত্যবাদী’ (১৯৬০) আৰু ‘দুলহা-দুলহন’ (১৯৬৪) আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁ সহকাৰী পৰিচালক হিচাপে কাম কৰিছিল। ‘শ্ৰীমান সত্যবাদী’ আৰু ‘দুলহা-দুলহন’ চলচ্চিত্ৰত তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ ৰাজ কাপুৰে মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

‘ধৰ্মপুত্ৰ’ (১৯৬১) চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে শশী কাপুৰে মুখ্য অভিনেতা হিচাপে নিজৰ অভিনয় জীৱন আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ কৰ্মজীৱনত তেওঁ অসংখ্য হিন্দী চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। প্ৰচলিত পৰিসংখ্যা অনুসৰি, তেওঁ ১১৬খন হিন্দী চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ৬১খনত একক মুখ্য চৰিত্ৰত, ৩৪খনত একাধিক তাৰকাৰ সমাৱেশ থকা চলচ্চিত্ৰত, ২১খনত সহযোগী চৰিত্ৰত আৰু ৭খনত বিশেষ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ১৯৬০, ১৯৭০ আৰু ১৯৮০-ৰ দশকৰ মাজভাগলৈকে তেওঁ বলীউডৰ এগৰাকী অতি জনপ্ৰিয় অভিনেতা আছিল।

তেওঁৰ প্ৰথম দিশৰ চলচ্চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত যশ চোপ্ৰা পৰিচালিত ‘ধৰ্মপুত্ৰ’ (১৯৬১), বিমল ৰায় পৰিচালিত ‘প্ৰেমপত্ৰ’ (১৯৬২) আৰু কৃষ্ণন চোপ্ৰা পৰিচালিত ‘চাৰ দিৱাৰী’ (১৯৬১) উল্লেখযোগ্য। অৱশ্যে, এই চলচ্চিত্ৰসমূহে ব্যৱসায়িকভাৱে বিশেষ সফলতা লাভ কৰা নাছিল। ১৯৬১ চনৰ পৰাই তেওঁ ইংৰাজী ভাষাৰ চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত জেমছ আইভৰি পৰিচালিত ‘দ্য হাউছহোল্ডাৰ’ (১৯৬৩) আৰু ‘শ্বেক্সপিয়েৰ ৱাল্লাহ’ (১৯৬৫) বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ জগতত অভিনয় কৰা প্ৰথমগৰাকী ভাৰতীয় অভিনেতাসকলৰ ভিতৰত শশী কাপুৰ অন্যতম আছিল।

সেই সময়ৰ প্ৰতিষ্ঠিত অভিনেত্ৰী নন্দাৰ সৈতে তেওঁ আঠখন হিন্দী চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ বাবে চুক্তিবদ্ধ হৈছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰথম দুখন ৰোমাণ্টিক চলচ্চিত্ৰ ‘চাৰ দিৱাৰী’ (১৯৬১) আৰু ‘মেহেন্দী লগি মেৰে হাথ’ (১৯৬২)-এ সমালোচকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। নন্দাৰ বিপৰীতে শশী কাপুৰে কেইবাখনো ৰোমাণ্টিক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ‘মহব্বত ইস্কো কহতে হ্যায়’ (১৯৬৫), ‘জব জব ফুল খিলে’ (১৯৬৫), ‘নিন্দ হামাৰী খোৱাব তুমহাৰে’ (১৯৬৬), ‘ৰাজা ছাব’ (১৯৬৯) আৰু ‘ৰুঠা না কৰো’ (১৯৭০) উল্লেখযোগ্য। ১৯৯০ চনত দিয়া এটা সাক্ষাৎকাৰত শশী কাপুৰে অতীতৰ স্মৃতি ৰোমন্থন কৰি কৈছিল যে নন্দা তেওঁৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় নায়িকাসকলৰ এগৰাকী আছিল আৰু তেওঁক পৰামৰ্শ দি সহায় কৰা এগৰাকী গুৰুৰ দৰে আছিল। আন এটা সাক্ষাৎকাৰত নন্দায়ো শশী কাপুৰক তেওঁৰ প্ৰিয় নায়ক বুলি অভিহিত কৰিছিল।

১৯৬০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালৰ পৰা ১৯৮০-ৰ দশকৰ মাজভাগলৈকে শশী কাপুৰে ৰাখী, শৰ্মিলা ঠাকুৰ আৰু জিনাত আমানৰ সৈতে কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত যুটি বান্ধিছিল। ইয়াৰ উপৰি হেমা মালিনী, পাৰবীন বাবী আৰু মৌচুমী চেটাৰ্জীৰ সৈতেও তেওঁ অভিনয় কৰিছিল।

ৰাখীৰ সৈতে শশী কাপুৰৰ অভিনীত প্ৰথম উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰ আছিল সমীৰ গাংগুলী পৰিচালিত ‘শৰ্মিলী’ (১৯৭১)। চলচ্চিত্ৰখনে বাণিজ্যিকভাৱে বিপুল সফলতা লাভ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকে ‘জানোৱৰ ঔৰ ইনছান’ (১৯৭২), ‘কভি কভি’ (১৯৭৬), ‘তৃষ্ণা’ (১৯৭৮) আৰু ‘বছেৰা’ (১৯৮১) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ‘তৃষ্ণা’ই সমালোচকৰ বিশেষ প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। অৱশ্যে, ৰাখীৰ সৈতে অভিনীত ‘দোছৰা আদমী’ (১৯৭৭), ‘বন্ধন কাঁচে ধাগোঁ কা’ (১৯৮৩), ‘বন্ধ হাথ’ (১৯৮৪) আৰু ‘জমিন আছমান’ (১৯৮৫) আদি চলচ্চিত্ৰই বিশেষ সফলতা লাভ কৰা নাছিল।

শৰ্মিলা ঠাকুৰৰ সৈতে শশী কাপুৰে ‘ৱাক্ত’ (১৯৬৫), ‘আমনে-সামনে’ (১৯৬৭), ‘সুহানা ছফৰ’ (১৯৭০), ‘আ গলে লাগ যা’ (১৯৭৩), ‘বচন’ (১৯৭৪), ‘পাপ ঔৰ পুণ্য’ (১৯৭৪), ‘নিউ দিল্লী টাইমছ’ (১৯৮৫) আৰু ‘স্বাতী’ (১৯৮৬) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। এই চলচ্চিত্ৰসমূহৰ কেইবাখনেও সফলতা লাভ কৰিছিল। ‘নিউ দিল্লী টাইমছ’ই সমালোচকৰ উচ্চ প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল আৰু এই চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ বাবে শশী কাপুৰে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰিছিল। আনহাতে, শৰ্মিলা ঠাকুৰৰ সৈতে অভিনীত ‘মাই লাভ’ (১৯৭০), ‘অনাৰী’ (১৯৭৫), ‘গেহেৰী চোট’ (১৯৮৩), ‘মা বেটী’ (১৯৮৬) আৰু ‘ঘৰ-সংসাৰ’ (১৯৯৮) আদি চলচ্চিত্ৰই বিশেষ ব্যৱসায়িক সফলতা লাভ কৰা নাছিল।

জিনাত আমানৰ সৈতে শশী কাপুৰে ‘ৰোটি কাপড়া ঔৰ মকান’ (১৯৭৪), ‘চোৰী মেৰা কাম’ (১৯৭৫), ‘দিওয়ানগী’ (১৯৭৬), ‘হীৰালাল পান্নালাল’ (১৯৭৮), ‘সত্যম শিৱম সুন্দৰম’ (১৯৭৮), ‘পাখণ্ডী’ (১৯৮৪) আৰু ‘ভৱানী জংচন’ (১৯৮৫) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। এই চলচ্চিত্ৰসমূহৰ কেইবাখনেও সফলতা লাভ কৰিছিল। অৱশ্যে, ‘ক্ৰোধী’ (১৯৮১), ‘উকীল বাবু’ (১৯৮২) আৰু ‘বন্ধন কাঁচে ধাগোঁ কা’ (১৯৮৩) আদি চলচ্চিত্ৰই ব্যৱসায়িকভাৱে আশানুৰূপ ফল লাভ কৰা নাছিল।

শশী কাপুৰ আৰু হেমা মালিনীয়েও কেইবাখনো সফল চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সুবোধ মুখাৰ্জী পৰিচালিত ‘অভিনেত্ৰী’ (১৯৭০), মোহন কুমাৰ পৰিচালিত ‘আপ বীতি’ (১৯৭৬), যশ চোপ্ৰা পৰিচালিত ‘ত্ৰিশূল’ (১৯৭৮), ‘আপনা খুন’ (১৯৭৮), ৰাকেশ কুমাৰ পৰিচালিত ‘দো ঔৰ দো পাঁচ’ (১৯৮০), শিবু মিত্ৰ পৰিচালিত ‘মান গয়ে উস্তাদ’ (১৯৮১) আৰু বব্বৰ-সুভাষ পৰিচালিত ‘আন্ধী তুফান’ (১৯৮৫) উল্লেখযোগ্য। অৱশ্যে, লেখ টেণ্ডন পৰিচালিত ‘জহাঁ প্যাৰ মিলে’ (১৯৬৯), ইয়াকুব হাছান ৰিজৱী পৰিচালিত ‘নাচ উঠে সংসাৰ’ (১৯৭৬) আৰু টি. হৰিহৰণ পৰিচালিত ‘অঞ্জাম’ (১৯৮৭) চলচ্চিত্ৰসমূহে বিশেষ সফলতা লাভ কৰা নাছিল।

শশী কাপুৰৰ অন্যান্য সফল চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত ‘হসীনা মান যায়েগী’ (১৯৬৮) আৰু ‘এক শ্ৰীমান এক শ্ৰীমতী’ (১৯৬৯) উল্লেখযোগ্য। এই দুয়োখন চলচ্চিত্ৰতে ববিতাই নায়িকাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। আশা পাৰেখৰ সৈতে অভিনীত ‘কন্যাদান’ (১৯৬৮) আৰু ‘প্যাৰ কা মৌসম’ (১৯৬৯) চলচ্চিত্ৰ দুখনো সফল হৈছিল। মমতাজৰ সৈতে অভিনীত ‘চোৰ মচায়ে শোৰ’ (১৯৭৪), ৰীণা ৰায়ৰ সৈতে ‘বেজুবান’ (১৯৮২), ৰেখাৰ সৈতে ‘চক্কৰ পে চক্কৰ’ (১৯৭৬), ‘কালি ঘাটা’ (১৯৮০), ‘কালযুগ’ (১৯৮১), ‘বিজেতা’ (১৯৮২) আৰু ‘প্যাৰ কি জীত’ (১৯৮৭), লগতে ৰতি অগ্নিহোত্ৰীৰ সৈতে অভিনীত ‘বেপনাহ’ (১৯৮৫) আদিও উল্লেখযোগ্য। তেওঁৰ আন কেইখনমান চলচ্চিত্ৰ হ’ল ‘দিল নে পুকাৰা’ (১৯৬৭), ‘নয়না’ (১৯৭৩), ‘শালাখে’ (১৯৭৫), ‘ফাকিৰা’ (১৯৭৬), ‘ফাঁচী’ (১৯৭৮), ‘নিয়ত’ (১৯৮০) আৰু ‘জুনুন’ (১৯৭৮)। তেওঁ ৰাজেশ খান্নাৰ সৈতে ‘প্ৰেম কাহিনী’ (১৯৭৫) চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰিছিল।

শিশুশিল্পী হিচাপে শশী কাপুৰে সেই সময়ৰ প্ৰখ্যাত অভিনেতা অশোক কুমাৰৰ সৈতে ‘সংগ্ৰাম’ (১৯৫০) আৰু ‘সমাধি’ (১৯৫০) চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। এই দুয়োখন চলচ্চিত্ৰই বক্স অফিচত সফলতা লাভ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত অশোক কুমাৰ মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰা ‘বেনজিৰ’ (১৯৬৪) চলচ্চিত্ৰত শশী কাপুৰে তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভাতৃৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিছিল।

১৯৭৫ চনৰ পৰা ১৯৮৫ চনলৈকে শশী কাপুৰে মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰা সাতখন চলচ্চিত্ৰত অশোক কুমাৰে সহযোগী অভিনেতা হিচাপে অভিনয় কৰিছিল। সেই চলচ্চিত্ৰকেইখন আছিল ‘চোৰী মেৰা কাম’, ‘আপ বীতি’, ‘শংকৰ দাদা’ (১৯৭৬), ‘আপনা খুন’, ‘মান গয়ে উস্তাদ’, ‘হীৰা ঔৰ পাথৰ’ (১৯৭৭) আৰু ‘দো মুছাফিৰ’ (১৯৭৮)। এই চলচ্চিত্ৰসমূহৰ পাঁচখনে সফলতা লাভ কৰিছিল যদিও ‘হীৰা ঔৰ পাথৰ’ আৰু ‘দো মুছাফিৰ’ বক্স অফিচত ব্যৰ্থ হৈছিল।

শশী কাপুৰে ‘হসীনা মান যায়েগী’ আৰু ‘শংকৰ দাদা’ চলচ্চিত্ৰত দ্বৈত চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। দুয়োখন চলচ্চিত্ৰই বাণিজ্যিক সফলতা লাভ কৰিছিল। ‘শংকৰ দাদা’ চলচ্চিত্ৰত তেওঁ মহিলাৰ সাজ-পোছাক পৰিধান কৰি এটা গীতৰ দৃশ্যত অভিনয় কৰিছিল। গীতটো যথেষ্ট জনপ্ৰিয় হৈছিল।

১৯৭০-ৰ দশকৰ পৰা ১৯৮০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিলৈকে শশী কাপুৰে প্ৰাণৰ সৈতে কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ‘বিৰাদৰী’ (১৯৬৬), ‘চোৰী মেৰা কাম’, ‘ফাঁচী’, ‘শংকৰ দাদা’, ‘চক্কৰ পে চক্কৰ’, ‘ৰাহু-কেতু’ (১৯৭৮) আৰু ‘মান গয়ে উস্তাদ’ উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ আগতে শিশুশিল্পী হিচাপেও তেওঁ ‘সংস্কাৰ’ (১৯৫১) চলচ্চিত্ৰত প্ৰাণৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল।

অমিতাভ বচ্চনৰ সৈতে শশী কাপুৰৰ যুটি বলীউডৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় যুটি আছিল। দুয়োজনে প্ৰায় ১২খন চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ‘ৰোটি কাপড়া ঔৰ মকান’ (১৯৭৪), ‘দিওৱাৰ’ (১৯৭৫), ‘কভি কভি’ (১৯৭৬), ‘ত্ৰিশূল’ (১৯৭৮), ‘কালা পাথৰ’ (১৯৭৯), ‘সুহাগ’ (১৯৭৯), ‘দো ঔৰ দো পাঁচ’ (১৯৮০), ‘শান’ (১৯৮০) আৰু ‘নমক হালাল’ (১৯৮২) বিশেষভাৱে সফল হৈছিল। আনহাতে, তেওঁলোকৰ অভিনীত ‘ইমান-ধৰম’ (১৯৭৭), ‘ছিলছিলা’ (১৯৮১) আৰু ‘অকেলা’ (১৯৯১) চলচ্চিত্ৰই ব্যৱসায়িকভাৱে বিশেষ সফলতা লাভ কৰা নাছিল।

চলচ্চিত্ৰকাৰ চেলিম-জাভেদৰ চিত্ৰনাট্যৰ আধাৰত নিৰ্মিত ‘দিওৱাৰ’ চলচ্চিত্ৰত শশী কাপুৰে এগৰাকী আৰক্ষী বিষয়াৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। এই চলচ্চিত্ৰত তেওঁৰ মুখেৰে উচ্চাৰিত ‘মেৰে পাছ মা হ্যায়’ সংলাপটো ভাৰতীয় জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ এক স্মৰণীয় অংশ হৈ পৰিছে।

শশী কাপুৰে সঞ্জীৱ কুমাৰৰ সৈতেও ‘মুক্তি’ (১৯৭৭), ‘ত্ৰিশূল’ (১৯৭৮), ‘মুকদ্দৰ কা ছিকন্দৰ’ (১৯৭৮), ‘স্বয়ম্বৰ’ (১৯৮০), ‘সওৱাল’ (১৯৮২) আৰু ‘পাখণ্ডী’ (১৯৮৪) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। ১৯৮৪ চনত পত্নী জেনিফাৰৰ মৃত্যুৰ পিছত শশী কাপুৰ মানসিকভাৱে ভাগি পৰিছিল আৰু তেওঁৰ ওজনো বৃদ্ধি পাইছিল। ফলত তেওঁ কিছুদিন অভিনয়ৰ পৰা আঁতৰি আছিল। অৱশ্যে, ১৯৮৫ চনত ৰাজেশ খান্না অভিনীত ‘অলগ অলগ’ চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁ পুনৰ অভিনয়লৈ উভতি আহে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত চৰিত্ৰাভিনেতা হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

শশী কাপুৰে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ লগতে ব্ৰিটিছ আৰু আমেৰিকান চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচিতি লাভ কৰিছিল। ইছমাইল মাৰ্চেণ্ট আৰু জেমছ আইভৰি প্ৰযোজিত ‘দ্য হাউছহোল্ডাৰ’ (১৯৬৩), ‘শ্বেক্সপিয়েৰ ৱাল্লাহ’ (১৯৬৫), ‘বম্বে টকী’ (১৯৭০) আৰু ‘হিট এণ্ড ডাষ্ট’ (১৯৮২) আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁ পত্নী জেনিফাৰৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল।

জেনিফাৰৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ নিকোলাছ মেয়াৰৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘দ্য ডিছিভাৰ্ছ’ (১৯৮৮) আৰু টমী গ্ৰেবাৰৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ‘ছাইড ষ্ট্ৰীট’ (১৯৯৮) আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। ইয়াৰ উপৰি গাই গ্ৰীণ পৰিচালিত আৰু হেইলী মিলছ অভিনীত ‘প্ৰিটি পলি’ (১৯৬৭), যিখন ‘এ মেটাৰ অৱ ইনোচেন্স’ নামেৰেও পৰিচিত, কনৰাড ৰুকছ পৰিচালিত আৰু ছিমি গাৰেৱাল অভিনীত ‘সিদ্ধাৰ্থ’ (১৯৭২), ষ্টিফেন ফ্ৰিয়াৰ্ছ পৰিচালিত আৰু ফ্ৰান্সিছ বাৰ্বাৰ অভিনীত ‘ছামি এণ্ড ৰোজি গেট লেইড’ (১৯৮৭), লগতে ইছমাইল মাৰ্চেণ্ট পৰিচালিত আৰু শাবানা আজমী অভিনীত ‘মহফুজ’ (১৯৯৪) আদি ইংৰাজী চলচ্চিত্ৰতো তেওঁ অভিনয় কৰিছিল। হলীউড আৰু ব্ৰিটিছ চলচ্চিত্ৰ জগতত ব্যাপকভাৱে কাম কৰা প্ৰথমগৰাকী ভাৰতীয় অভিনেতাসকলৰ ভিতৰত তেওঁ অন্যতম আছিল।

১৯৭৮ চনত শশী কাপুৰে নিজৰ প্ৰযোজনা সংস্থা ‘ফিল্মৱালাছ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। এই সংস্থাৰ জৰিয়তে ‘জুনুন’ (১৯৭৮), ‘কালযুগ’ (১৯৮১), ‘৩৬ চৌৰংগী লেন’ (১৯৮১), ‘বিজেতা’ (১৯৮২) আৰু ‘উৎসৱ’ (১৯৮৪) আদি সমালোচকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰা চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ১৯৯১ চনত তেওঁ ‘আজুবা’ নামৰ এখন কল্পনাধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ পৰিচালনা কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখনত অমিতাভ বচ্চন আৰু তেওঁৰ ভতিজা ঋষি কাপুৰে অভিনয় কৰিছিল।

১৯৭০-ৰ দশক আৰু ১৯৮০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ বলীউডৰ অন্যতম উচ্চ পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰা অভিনেতা আছিল শশী কাপুৰ। সেই সময়ৰ পাৰিশ্ৰমিকৰ তালিকা অনুসৰি, ৰাজেশ খান্নাই ১৯৭০ চনৰ পৰা ১৯৮৭ চনলৈকে সৰ্বাধিক পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰা অভিনেতাসকলৰ ভিতৰত শীৰ্ষস্থানত আছিল। শশী কাপুৰে বহু সময়ত বিনোদ খান্না, অমিতাভ বচ্চন, জিতেন্দ্ৰ, ঋষি কাপুৰ আৰু ৰণধীৰ কাপুৰৰ তুলনাত অধিক পাৰিশ্ৰমিক লাভ কৰিছিল। সঞ্জীৱ কুমাৰ, প্ৰাণ আৰু ধৰ্মেন্দ্ৰৰ সৈতে তেওঁৰ পাৰিশ্ৰমিকৰ পৰিমাণ প্ৰায় সমান আছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়।

শশী কাপুৰে ৰাজেশ খান্না আৰু সঞ্জীৱ কুমাৰক নিজৰ সমসাময়িক হিন্দী চলচ্চিত্ৰ অভিনেতাসকলৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বহুমুখী অভিনেতা বুলি গণ্য কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, ১৯৩০-ৰ দশকৰ পৰা ২০০০ চনলৈকে অশোক কুমাৰ আৰু প্ৰাণো হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ আটাইতকৈ বহুমুখী অভিনেতাসকলৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল। তেওঁ তামিল চলচ্চিত্ৰৰ অভিনেতা এম. জি. ৰামচন্দ্ৰন আৰু শিৱাজী গণেশনৰ প্ৰতিও গভীৰ শ্ৰদ্ধা পোষণ কৰিছিল। অমিতাভ বচ্চনক তেওঁ ১৯৭০-ৰ দশকত জনপ্ৰিয় হোৱা ‘ক্ৰোধী যুৱক’ৰ প্ৰতিচ্ছবিৰ এক উল্লেখযোগ্য প্ৰতিনিধি আৰু ১৯৭৫ চনৰ পৰা ১৯৯৯ চনলৈকে বহুমুখী তাৰকা হিচাপে গণ্য কৰিছিল। ২০০০ চনৰ পিছত অমিতাভ বচ্চনে এগৰাকী বহুমুখী অভিনেতা হিচাপে নিজৰ প্ৰতিভা অধিক সুপ্ৰতিষ্ঠিত কৰা বুলিও তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰিছিল।

অভিনেত্ৰী নন্দা, প্ৰাণ, ধৰ্মেন্দ্ৰ, দেৱ আনন্দ, ইছমাইল মাৰ্চেণ্ট, মনোজ কুমাৰ, ৰাজেশ খান্না, অমিতাভ বচ্চন আৰু সঞ্জীৱ কুমাৰ শশী কাপুৰৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু আছিল। চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছৰে পৰা যশ চোপ্ৰা, এম. জি. ৰামচন্দ্ৰন, কিশোৰ কুমাৰ, মহম্মদ ৰফী, লতা মংগেশকাৰ আৰু অন্যান্য সহকৰ্মীৰ সৈতে তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল।

কাপুৰ পৰিয়ালৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় সদস্যসকলৰ ভিতৰত শশী কাপুৰ অন্যতম আছিল। তেওঁ ৬১খন চলচ্চিত্ৰত একক নায়ক হিচাপে অভিনয় কৰিছিল। তেওঁৰ ভতিজা ঋষি কাপুৰ আৰু ৰণধীৰ কাপুৰৰ তুলনাত তেওঁ অধিক চলচ্চিত্ৰত মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। আনকি জ্যেষ্ঠ ভাতৃ ৰাজ কাপুৰ আৰু শাম্মী কাপুৰৰ লগতে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ কেইবাগৰাকীও কাপুৰ পৰিয়ালৰ সদস্যৰ তুলনাতো তেওঁৰ অভিনীত চলচ্চিত্ৰৰ সংখ্যা উল্লেখযোগ্য আছিল।

১৯৮৭ চনৰ পিছৰ পৰা শশী কাপুৰে তুলনামূলকভাৱে কম সংখ্যক চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। সেই সময়ছোৱাত তেওঁ মুখ্য নায়কৰ পৰিৱৰ্তে চৰিত্ৰাভিনেতা হিচাপে অধিক পৰিচিত হৈছিল। ১৯৮৮ চনৰ ‘দ্য ডিছিভাৰ্ছ’ চলচ্চিত্ৰত তেওঁ পিয়াৰ্চ ব্ৰছনানৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অভিনেতাৰ সৈতে অভিনয় কৰিছিল।

পৰিচালক হিচাপে ‘আজুবা’ নিৰ্মাণ কৰাৰ সময়ত শশী কাপুৰে অমিতাভ বচ্চনক চলচ্চিত্ৰখনত অভিনয় কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। সেই সময়ত অমিতাভ বচ্চনে নতুন চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ পৰিকল্পনা নকৰিলেও বন্ধুৰ অনুৰোধ ৰক্ষা কৰি তেওঁ ‘আজুবা’ত অভিনয় কৰিবলৈ সন্মত হৈছিল। বৃহৎ বাজেট আৰু অমিতাভ বচ্চনৰ দৰে এগৰাকী মহাতাৰকা থকা সত্ত্বেও চলচ্চিত্ৰখনে ভাৰতীয় বক্স অফিচত বিশেষ সফলতা লাভ কৰিব পৰা নাছিল। অৱশ্যে, বিদেশত চলচ্চিত্ৰখনৰ প্ৰতি দৰ্শকৰ আগ্ৰহ দেখা গৈছিল। চলচ্চিত্ৰখনৰ কাহিনী আৰু অমিতাভ বচ্চন, ঋষি কাপুৰ, শাম্মী কাপুৰ তথা অমৰীশ পুৰীৰ অভিনয় পৰৱৰ্তী সময়তো দৰ্শক আৰু চলচ্চিত্ৰপ্ৰেমীৰ প্ৰশংসা লাভ কৰি আহিছে।

১৯৯৩ চনত ‘কাষ্টোডী’ চলচ্চিত্ৰত অভিনয়ৰ বাবে শশী কাপুৰে এটা ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ১৯৯৬ চনত নিৰ্মিত টেলিভিছন অভিযোজন ‘গুলিভাৰ্ছ ট্ৰেভেলছ’ত তেওঁ ৰজাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।

‘জিন্নাহ’ আৰু ‘ছাইড ষ্ট্ৰীট’ আদি চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ পিছত ১৯৯৮ চনত তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ পৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে। ২০০৭ চনত ওমানৰ মাস্কাটত অনুষ্ঠিত শশী কাপুৰ চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত তেওঁক পুনৰ ৰাজহুৱা অনুষ্ঠানত দেখা গৈছিল। ২০১০ চনত অনুষ্ঠিত ৫৫সংখ্যক ফিল্মফেয়াৰ বঁটা প্ৰদান অনুষ্ঠানত তেওঁক জীৱনজোৰা সাধনা বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হৈছিল। ২০১৮ চনৰ ৯০সংখ্যক একাডেমী বঁটা প্ৰদান অনুষ্ঠানৰ প্ৰসংগত শশী কাপুৰ আৰু শ্ৰীদেৱীৰ নামো মৰণোত্তৰ সন্মানৰ সৈতে উল্লেখ কৰা হয়; অৱশ্যে, একাডেমী বঁটাৰ আনুষ্ঠানিক সন্মান আৰু স্মৃতিচাৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে। ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা বিশেষ অৱদানৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে ভাৰত চৰকাৰে ২০১১ চনত তেওঁক পদ্মভূষণ সন্মানেৰে সন্মানিত কৰিছিল।

শশী কাপুৰে মুম্বাইৰ মাতুংগাত অৱস্থিত ডন বস্কো হাইস্কুলত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। ১৯৫৬ চনত ইংৰাজ অভিনেত্ৰী জেনিফাৰ কেন্ডেলৰ সৈতে তেওঁৰ প্ৰথম সাক্ষাৎ হৈছিল। সেই সময়ত দুয়োগৰাকী নিজ নিজ নাট্যদলৰ সৈতে জড়িত আছিল। শশী কাপুৰে পিতৃৰ পৃথ্বী থিয়েটাৰত মঞ্চ পৰিচালনাৰ দায়িত্ব পালন কৰাৰ লগতে অভিনয়ো কৰিছিল। আনহাতে, জেফ্ৰি কেন্ডেলৰ শ্বেক্সপীয়েৰ নাট্যদলটোও সেই সময়ত কলকাতাত আছিল। জেনিফাৰ আছিল জেফ্ৰি কেন্ডেলৰ কন্যা।

শশী কাপুৰ আৰু জেনিফাৰ কেন্ডেলৰ মাজত প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল। জেনিফাৰৰ পিতৃ জেফ্ৰিয়ে প্ৰথমে এই সম্পৰ্কৰ বিৰোধিতা কৰিছিল যদিও শশী কাপুৰৰ ভ্ৰাতৃবধূ গীতা বালিৰ সমৰ্থনত দুয়ো ১৯৫৮ চনত বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত দুয়ো মাৰ্চেণ্ট-আইভৰি প্ৰযোজনা সংস্থাৰ কেইবাখনো চলচ্চিত্ৰত একেলগে অভিনয় কৰিছিল।

শশী কাপুৰ আৰু জেনিফাৰ কেন্ডেলৰ তিনিটা সন্তান আছিল—দুজন পুত্ৰ কুনাল কাপুৰ আৰু কৰণ কাপুৰ, আৰু এগৰাকী কন্যা সঞ্জনা কাপুৰ। শশী কাপুৰ আৰু জেনিফাৰে ভাৰতীয় শ্বেক্সপীয়েৰ নাট্যদল ‘শ্বেক্সপিয়েৰানা’ আৰু পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ কাম-কাজৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত আছিল। ১৯৭৮ চনৰ ৫ নৱেম্বৰত মুম্বাইত পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ স্থায়ী নাট্যগৃহ উদ্বোধন কৰা হৈছিল। এই প্ৰতিষ্ঠানটোৱে ভাৰতীয় মঞ্চনাটৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। পৃথ্বী থিয়েটাৰৰ সুবৰ্ণজয়ন্তী উপলক্ষে ভাৰতীয় ডাক বিভাগে ১৯৯৬ চনত দুই টকাৰ এটা স্মাৰক ডাকটিকট মুকলি কৰিছিল। ডাকটিকটটোত থিয়েটাৰৰ প্ৰতীকচিহ্ন আৰু পৃথ্বীৰাজ কাপুৰৰ ছবি সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল।

১৯৮৪ চনত কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ জেনিফাৰ কেন্ডেলৰ মৃত্যু হোৱাৰ পিছত শশী কাপুৰ গভীৰ শোকত ভাঙি পৰিছিল। পত্নীৰ মৃত্যুৰ আঘাতৰ পৰা তেওঁ সম্পূৰ্ণৰূপে ওলাই আহিব পৰা নাছিল বুলি তেওঁৰ জীৱনৰ বিভিন্ন বিৱৰণত উল্লেখ কৰা হৈছে। ইংৰাজ অভিনেত্ৰী ফেলিচিটি কেন্ডেল আছিল জেনিফাৰৰ ভগ্নী।

শশী কাপুৰৰ সন্তানসকলেও চলচ্চিত্ৰ আৰু সাংস্কৃতিক জগতত নিজৰ নিজৰ কৰ্মজীৱন গঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। অৱশ্যে, তেওঁলোকৰ অভিনয় জীৱনে পিতৃৰ দৰে ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰা নাছিল। জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কুনাল কাপুৰে ৰমেশ ছিপ্পীৰ কন্যাৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। তেওঁ চলচ্চিত্ৰ পৰিচালনাৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু ‘এডফিল্ম-ৱালাছ’ নামৰ প্ৰযোজনা সংস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। কন্যা সঞ্জনা কাপুৰে মঞ্চনাটৰ সৈতে জড়িত হৈ কাম কৰিছিল। তেওঁ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণবিদ ভাল্মিক থাপাৰৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। তেওঁলোকৰ ‘হামী’ নামৰ এজন পুত্ৰ আছে। কনিষ্ঠ পুত্ৰ কৰণ কাপুৰে মডেল হিচাপে সফলতা লাভ কৰিছিল আৰু পিছলৈ লণ্ডনত ফটোগ্ৰাফীৰ ব্যৱসায়ৰ সৈতে জড়িত হৈছিল।

২০১৭ চনৰ ৪ ডিচেম্বৰত, নিজৰ ৭৯সংখ্যক জন্মদিনৰ দিনাই, শশী কাপুৰৰ মৃত্যু হয়। বুকুৰ সংক্ৰমণৰ বাবে তেওঁক মুম্বাইৰ কোকিলাবেন ধীৰুভাই আম্বানী চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱা হৈছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি তেওঁ যকৃত আৰু হৃদযন্ত্ৰৰ জটিলতাতো ভুগি আছিল বুলি বাতৰি প্ৰকাশ পাইছিল। ‘দ্য গাৰ্ডিয়ান’ কাকতৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, চিকিৎসালয়ত থকা সময়তো তেওঁ আন ৰোগীসকলৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল আছিল আৰু তেওঁলোকক সহায় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ আনুষ্ঠানিক কাৰণ হিচাপে যকৃতৰ ছিৰ’ছিছৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।

শশী কাপুৰ কেৱল এগৰাকী জনপ্ৰিয় অভিনেতাই নাছিল; তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ, মঞ্চনাট আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগ স্থাপন কৰিছিল। ৰোমাণ্টিক নায়কৰ পৰা আৰম্ভ কৰি জটিল চৰিত্ৰাভিনেতালৈকে বিভিন্ন ভূমিকাত নিজৰ অভিনয় প্ৰতিভাৰ স্বাক্ষৰ ৰাখি তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ইতিহাসত এক স্থায়ী স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।

                           সমাপ্ত